David P. Boder Interviews Baruch Friedman; September 2, 1946; Tradate, Italy

var transcription = { interview: [ David Boder

[In English] This is Spool 9-107B. The interviwee is Mr. Abram Perl. 'P' like in 'Peter', 'E' like in 'Edward', 'R' like in 'Rabbit', 'L' like in 'Love'. It is Spool 9-107B.

David Boder

September 2nd, 1946. Locality: Tradate, Italy. Betweenâ located in a . . . between Milano and Como. A castle given over to displaced persons' community of the self-government of the Kibbutzim, the so-called groups of young men, both . . . of men and women, married and single, which [who] are . . . [have the] intention by means, legal or illegal, to enter Palestine. The eh, interview . . . This is Spool 107, starting at the twenty-first minute. The interviewee is Mr. Abram Perl, twenty-seven years old, who has a number of aliases: Perl, Baruch, and he intends to call himself in Palestine Abram Shlomi, which is a translation of his former name, Friedman.

David Boder

[In German] Also, Herr Perl, wollen Sie mal rÃberkommen hier? NÃher, ganz nah. Ja. Und sprechen Sie hier oder hier, nicht wahr?

Baruch Friedman

[In Yiddish] אָדער היר אָדער היר . . .

David Boder

[In German] Ja, so nicht ganz . . . also, aber es soll dann und wann . . . das Licht soll dann aufgehen, das zeigt . . .

Baruch Friedman

Ja.

David Boder

. . . dass Sie richtig sprechen. Kommen Sieâ [Schnitt in der Aufnahme] Herr Perl, wollen Sie uns noch mal sagen, wie Ihr Namen ist, wie alt sind Sie, und von wo . . . und wo sind Sie gewesen, wenn der Krieg hat angefangen.

Baruch Friedman

Das war . . . das . . . [in Yiddish] איז געװעזן . . .

David Boder

Ihr Namen?

Baruch Friedman

[In Yiddish] מײַן נאָמען איז פֿרידמאַן, ברוך.

David Boder

יאָ, ברוך פֿרידמאַן, יאָ.

Baruch Friedman

יאָ. דאָס איז . . . געבױרן אין דער סלאָװאַקײַ, אין קורימאַ.

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

יאָ. װערענד דעם קריג בין איך געװעזן, אין יאַרע [יאָר] 42 װען ס'האָבן אָנגעהױבן די סלאָװאַקישע טראַנספּאָרטע געגן די ייִדן . . .

David Boder

[In German] Aber warten Sie mal! Ven hat der Krieg mit Slowakei angefangen!

Baruch Friedman

[In Yiddish] די סלאָװאַקײַ האָט איבערהױפּט נישט איבער[גע]לעבט קײן קריג.

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

װײַל זי איז געװעזן אונטער דײַטשער אָקופּאַציע.

David Boder

אַהאַ.

Baruch Friedman

נאָר די סלאָװאַקישע רעגירונג איז געװעזן באַײַנפֿלוסט פֿונעם . . . דײַטש,

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

אַזױ, דאַס [אַז] אין יאַרע [יאָר] 42 האָבן אָנגעהױבן די גרױסע טראַנספּאָרטע מיט ייִדן â דאָס איז דאָך/נאָך געװעזן אָנפֿאַנג אַפּריל . . .

David Boder

יאָ?

Baruch Friedman

און ס'האָט אָנגעהױבן די טראַנספּאָרטירונג פֿון ייִדן צירקאַ 70.000. דאָס האָט געדױערט די גאַנצע, עה, גאַנצן זומער בײַלײַפֿיק, ביז סעפּטעמבער.

David Boder

[In German] ErzÃhlt mir, wie hat man es zusammen [In Yiddish] געקליבן די ייִדן, װי האַט מאַן די טראַנספּאָרטע, עה . . . װאָס איז אײַער פֿאַמיליע געװעזן, און װאָס האָט אײַער פֿאַמיליע פּאַסירט?

Baruch Friedman

[In Yiddish] אַלזאָ, דאָס איז געװעזן אין . . . בײַלײַפֿיק . . . יולי, נאָך פֿאָר דעם, װי איך האָב געװוּסט, אַז די טראַנספּאָרטע װערן אָנהײבן צו גײן, האָב איך מיך געהאַט פֿאַרשטעקט מיט מײַנע ברידער אין װאַלע.

David Boder

װי אַלט זענט איר געװען?

Baruch Friedman

בין אַלט געװעזן דעמאָלט . . . דאָס הײסט, מיט, עה . . . מיט פֿיר, װען דאָס . . . דאָס איז געװען אין 42ער יאָר.

David Boder

יאָ. נו?

Baruch Friedman

יאָ.

David Boder

װי אַלט זײַט איר געװען?

Baruch Friedman

דאָס [איז] מיט 4 יאָר [צוריק?] â דרײַ און צװאַנציק (23).

David Boder

איר זײַט געװען 23.

Baruch Friedman

23.

David Boder

די ברידער זײַנען געװעזן עלטער [ענגליש׃] אָר [ייִדיש׃] ייִנגער?

Baruch Friedman

דער צװײטער איז געװעזן אַ ייִנגערער ברודער, מיט צװײ יאָר [ייִנגער].

David Boder

[In German] Und was war die BeschÃftigung von Ihre/ire Eltern?

Baruch Friedman

[In Yiddish] אַ געשעפֿצמאַן אין לאַנדװירטשאַפֿט, אין . . . אַ קלײנעם דאָרף.

David Boder

אַ קלײנעם דאָרף?

Baruch Friedman

יאָ.

David Boder

אַהאַ. נו, אַלזאָ . . .

David Boder

האָט איר זיך פֿאַרשטעקט מיט אײַער ברודער אין װאַלד און . . .

Baruch Friedman

פֿאַר די טראַנספּאָרטן . . . פֿאַר די טראַנספּאָרטן . . .

David Boder

פֿאַר װאָס האָט איר דאָס געטאָן און װי האָט איר זיך פֿאַרשטעקט.

Baruch Friedman

װײַל איך האָב געהאַט פֿאָרױס[גע]זען, אַז דער פּלאַן, פֿון היטלער פּלאַן איז געװעזן אַזױ שטאַרק, דאַס, עה . . . איך האָב געװוּסט עטװאַס, דאַס/עס װעט קומען שלעכטס אױף ייִדן. אַ איך האָב געװאָלט װײניקסטנס אַ טײל פֿון דער פֿאַמיליע זאָל זיך רעטן â װעגן דעם האָב איך געזאָגט, אױב צװאַר די עלטערן זײַנען נישט געװעזן זײער דאַפֿיר, אַז איך זאָל מיך פֿאַרשטעקן, װײַל זײ האָבן געװאָלט׃ װאָס מיט יעדן פּאַסירט, זאָל מיט מיר פּאַסירן. איך האָב אָבער געזאָגט׃ נײן, אַ טײל פֿון דער פֿאַמיליע מוז בלײַבן און דאַמיט, אַה . . . װײניקסטנס יעמאַנד זאָל בלײַבן. אַלזאָ בין איך געגאַנגען מיט דעם ברודער, מיך פֿאַרשטעקט אין װאַלד.

David Boder

דערצײלט מיר׃ פֿון אַ פֿילאָסאָפֿישן שטאַנדפּונקט . . .

Baruch Friedman

יאָ.

David Boder

â איך עה, רעד איצט ניט פֿון אַן אַנדערן â

Baruch Friedman

יאָ.

David Boder

װאָס הײסט עס: אַ טײל פֿון דער פֿאַמיליע זאָל בלײַבן?

Baruch Friedman

עס זאָל בלײַבן, װי מע זאָגט, אַ זכר פֿון דער פֿאַמיליע.

David Boder

אַ װאָס?

Baruch Friedman

װאָס . . . װאָס הײסט . . .

David Boder

[In German] [unverstÃndlich] Nu, erzÃhl!

Baruch Friedman

[In Yiddish] יאָ, עס איז . . . אַז עס זאָל בלײַבן װײניקסטנס אײן, אײן . . . יעדע פֿאַמיליע װיל, אַז עס זאָל בלײַבן עפּעס אײן נאַכקאָמען נאָך דער פֿאַמיליע.

David Boder

אַהאַ.

Baruch Friedman

אױך פֿון דעם גרונט אױס האָב איך עס געװאָלט, אַז װײניקסטנס אַ יעמאַנד זאָל בלײַבן פֿון [אונדז?].

David Boder

הם. האָט איר נישט געדאַכט, אַז װען איר װעט בלײַבן מיט אײַערע עלטערן, איר קענט זײ רעטן?

Baruch Friedman

איך האָב זײ געבעטן, אַז זײ זאָלן קומען . . . זײ . . .

David Boder

אַה! איר האָט . . .

Baruch Friedman

און איך האָב זײ נישט אײן מאָל געבעטן, און . . . â מערערע מאָל געבעטן, זײ האָבן, דאָס האָט מען נישט געקענט באַגרײַפֿן, אַז מע פֿירט די אַלע מענטשן פּשוט אין, אין, אין . . . אין . . . קרעמאַטאָריומס. און זײ האָבן נישט געהאָט/געװאָלט דאָס װיסן! און איך האָב פֿאָרױס געהאַט געזען . . .

David Boder

אַהאַ.

Baruch Friedman

. . . אַז דאָס קען פּאַסירן.

David Boder

[In German/Yiddish] Also zuerst hat ir gebetn ayere eltern: ale zoln geyn?

Baruch Friedman

[In Yiddish] אַלע זאָלן גײן.

David Boder

נון, האָבן די עלטערן נישט געװאָלט (?) . . .

Baruch Friedman

זײ האָבן נישט געװאָלט.

David Boder

[In German/Yiddish] So, den hot ir gesagt, das, eh . . .

Baruch Friedman

[In Yiddish] האָב איך געזאָגט׃ װײניקסטנס אײנער זאָל קומען. האָב איך אַלײן . . . ערשטנס בין איך אַלײן געגאַנגען, דאַן האָב איך מיטגעשלעפּט דעם ברודער. [אַזױ װײַט?] געװאָלט, דאַס [אַז] דער ברודער איז אױך געקומען.

David Boder

װי אַלט איז ער געװעזן?

Baruch Friedman

ער איז געװעזן מיט צװײ יאָר ייִנגער.

David Boder

עה, אַלזאָ איז ער געװעזן 21 יאָר . . .

Baruch Friedman

אײן און צװאַנציק (21) יאָר/יאָ.

David Boder

אַלזאָ. װי גײט מען עס אַװעק אין װאַלד? דערצײלט דאָס/אונדז די אײנצלהײטן! איך װעל אײַך זאָגן, הער, עה . . . עה, עה . . . פּערל׃

Baruch Friedman

יאָ.

David Boder

. . . [In German] Ãber die gemeinen Sachen [In Yiddish] hot men geshribn genug bikher . . .

Baruch Friedman

יאָ.

David Boder

Mir viln visn, vos hat aykh [In English] personally [In Yiddish] pasirt . . .

Baruch Friedman

יאָ.

David Boder

. . . פֿון טאָג צו טאָג, װען מע קען געבן (?).

Baruch Friedman

יאָ.

David Boder

נו! [ . . . â אומקלאָר]

Baruch Friedman

יאָ.

David Boder

נו!

Baruch Friedman

יאָ. אַלזאָ דאָס איז געװעזן גענױ דען עה . . . דען פֿיר־ . . . אַז עס האָט אַנפֿאַנג . . .

David Boder

Nisht keyn datn bra[u]kht ir nisht hubn!

Baruch Friedman

נישט קײן דאַטן.

David Boder

נו!

Baruch Friedman

אַמאָל פֿאַר, עה . . . אױף דער נאַכט האָב איך מיך געהאַט אַנטשלאָסן, מיטן ברודער׃ אינדז גײן מע [מיר גײען] אין װאַלד אַרײַן. פּשוט אין װאַלד אַרײַן. â טראַנספּאָרטע זענען געגאַנגען כּסדר, אַז אינדז האָמער [מיר האָבן] געהאַט אונדז אין דער הײם פֿאַרשטעקט אַ ביסל â אַז[ . . . ? â אומקלאָר] גײן מיר!

David Boder

[In German] Also was heiÃt [In Yiddish] "transportn zaynen gegangen"?

Baruch Friedman

[In Yiddish] טראַנספּאָרטן זענען געגאַנגען â מ[ען] האָט גענומען פֿון אַלע געגנט, האָט מען גענומען ייִדן, מאַסן ייִדן, (אַר?)אײַנװאַגאָנירט אין . . . אַכציק אין אַ װאַגאָן אַרײַן, און אַװעקגעשיקט זײ סאָפֿאָרט אױף פּױלן, אױף מײַדאַנעק, טרעבלינקאַ, [ . . . ? â אומקלאָר] . . .

David Boder

Un vos/Und was hot [men . . . ? Umklor] dort pasirt?

Baruch Friedman

דאָרט, איז זעלבסטפֿאַרשטענדלעך, אין קרעמאַטאָריומס . . .

David Boder

אַלזאָ . . .

Baruch Friedman

אַלע.

David Boder

[In English] Eh, I want to state that since Spool about number 100 we have replaced the 'absolutely' non-directive interview by slightly directive [methods]. That is, we are suggesting that they are talking [should talk] about the high points of their, eh . . . experiences. This is, of course, not exactly the best method because it has shown that if one gives them perfectly free reign, the . . . certain experiences come out very freely. It's kind of a mixture [of methods], and we are experimenting with it.

David Boder

[In German] Also, sagen Sie: Wie sind Sie [In Yiddish] avekgegangen in vald?

Baruch Friedman

האָמער [האָבן מיר] צוזאַמענגענומען דעם רוקזאַק, װעלעכן איך האָ[ב] געהאַט פֿאָרבערײַטעט â װאָס יעדער ייִד האָט געהאַט פֿאָרבערײַטעט â און אַהינגעגאַנגען אין װאַלד אַרײַן.

David Boder

Vu iz a vald? Wo, wo . . .

Baruch Friedman

ערשטנס זען[ען] מיר געװעזן אין אַזאָ'ן[אַזױנעם] . . . צעלעט [געצעלט]. האָבן מיר מיטגענומען זיך אַ [גע]צעלט.

David Boder

אַ צעלט. װער אי[ז] דאָס געװעזן?

Baruch Friedman

דער ברודער און איך.

David Boder

יאָ. נו?

Baruch Friedman

אַ צעלט, מע האָמער [האָבן מיר] זיך געמאַכט אַ צעלט אין װאַלד, און דאָרט אונטערן פֿרײַעם הימל געלעבט â מיטגענומען זיך צ[ו] עסן אױף אַ װאָך צײַט . . .

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

. . . עה, ברױט, מיט פֿאַרשידענע קאָנזערװירטע מילעך [מילך] און [אַ]זױ װײַטער, און דאָרט האָמער [האָבן מיר] געלעבט בײַלײַפֿיק אַזױ אַ װאָך. [שפּעטער . . . ?]

David Boder

װער איז . . . זײַנען אַנדערע מענטשן געװעזן מיט אײַך?

Baruch Friedman

נײן, נאָר איך און דער ברודער.

David Boder

װי װײַט איז דער װאַלד געװעזן פֿון דער הײם?

Baruch Friedman

דאָס איז געװעזן צירקאַ פֿינף [5] קילאָמעטער.

David Boder

פֿינף קילאָמעטער. זײַט איר אַלײן/אַרײַן געגאַנגען בײַ נאַכט?

Baruch Friedman

בײַ נאַכט אין װאַלד אַרײַן, און דאָרט זענ[ען] מיר געװעזן צירקאַ אַ װאָך אַלײן, גאַנץ אײנזאַם, אָן פֿאַרבינדונג, אָן אַל[-ץ?].

David Boder

װוּ האָט איר געפֿונען צו טרינקען?

Baruch Friedman

עה, דאָס איז . . . עה, אין װאַלד איז דאָ . . . פֿאַרשידענע פּאָטיקלעך, װאַסערלעך [זײַנען דאָ] . . .

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

אָט דאָס האָבן מיט געהאַט.

David Boder

נו.

Baruch Friedman

און אױך צו װאַשן. שפּעטער האָבן מיר אָנגעהױבן די פֿאַרבינדונג צו, עה, געפֿינען דאָרט מיט אַ באַקאַנטן גױ, װעלעכער . . . אימר, זען[ען] מיר געקומען אין אַ נעהערן קאָנטאַקט, מיט װעלעכן, און, עה . . . מע האָמער [מיר האָבן] אָנגעהױבן מיט אים צו קומען נעהער [נעענטער] אין פֿאַרבינדונג, גאַנץ נאָענט. היצט [איצט], אַזױ, דאַס, מע האָמער [מיר האָבן] געזען, אַז אַלײן אין װאַלד קען מען נישט עקזיסטירן . . . דער לאַנג . . . די זאַך קען זיך זײער לאַנג פֿאַרציִען . . . האָבן מיר גענומען, צי אַז . . . זײַנען מיר מיט אים אַ ביסל נעענטער זיך צוזאַמענגעקומען. ער האָט אונדז אױפֿגענומען, ער האָט אונדז געהאַט דאָרט, אַנפֿאַנג מיט שװעריקײַטן, אָבער מיר האָבן אים צוגעזאָגט, װעלן מיר אים געבן געלט און, עה, פֿאַרשידענע זאַכן, װעלעכע זענען אין דער הײם נאָך געװעזן . . .

David Boder

די מאַמע האָט צוגעזאָגט?

Baruch Friedman

נײן, אונדז האָמער [מיר האָבן] אים צוגעזאָגט.

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

מיר האָבן אים צוגעזאָגט . . .

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

. . . און, עה אַזױ, מע האַמער [מיר האָבן] אַרײַנגעשיקט דאַן אַ טעטל פֿאַר, עה, דאָרט אַהין פֿאַר די עלטערן, אַז זײ זאָלן אים עפּעס געבן זאַכן פֿון צימער (?) אַרױס און דערמיט (?), ער זאָל אונדז דאָרט באַהאַלטן.

David Boder

הם.

Baruch Friedman

אױס דעם גרונט האָבן מיר די עלטערן אױך גערופֿן דאַ צו דעם גױ, אַז זײ זאָלן אױך אַהינקומען â װײַל איצט האָבן מיר שױן געהאַט דאָרט אַ שטיקל פּלאַץ, װוּ זײ זאָלן זיך באַהאַלטן â

David Boder

הם.

Baruch Friedman

איצט זײ האָבן אָבער נישט געװאָלט קומען. זײ האָבן געזאָגט׃ װאָס מיט אַלע ייִדן װעט זײַן, זאָל מיט זײ אױך זײַן. און אַזױ האָט אונדז דער גאָי אָנגעהױבן צו פֿאַרש . . . עה, האָט אונדז פֿאַרשטעקט, און עס איז . . . איז, עה . . . גאַנץ אָנגענעם געװעזן נאָך . . . ביז, עה . . . אַ . . . אַ צײַט.

David Boder

װאָס האָט איר געטאָן דעם גאַנצן טאָג?

Baruch Friedman

דעם גאַנצן טאָג האָבן מיר פֿאַרברענט מיט עבֿריתּ. האָבן מיר געלערנט, האָבן מיר מיטגענומען זיך ביכער, און מיר האָבן געלערנט עבֿריתּ. טראָץ דעם, װאָס די נערװן זענען געװעזן זײער געשפּאַנט, האָבן מיר געװוּסט׃ הײַנט מוז מען לעבן װי אַ בהמה׃ מע נעמט זיך פֿאָר גאָר נישט צו דענקען, אַפֿילו די סיטואַציע איז געװעזן שװער, גאָר נישט ץצ דענקען, נאָר צו לעבן מיר װײַס[ן], מיר האָבן אַ אױפֿגאַבע׃ איבערצולעבן דאָ דעם קריג און . . . עה . . . דאַמיט װעט, װעט זײַן שלוס, איך מײן.

David Boder

נו?

Baruch Friedman

יאָ.

David Boder

[In German/Yiddish] Also, wenn man lernt Ivrit, denkt man doch! Man studiert doch, vos men hot gelernt . . .

Baruch Friedman

[In Yiddish] יאָ, איך מײן, דע . . . װאָס האָבן מיר געלערנט? אַלזאָ געלערנט האָבן מיר עבֿריתּ, איך האָ[ב] געזאָגט, די . . . תּנ"ך אױך . . .

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

נאָר די צײַט צו פֿאַרברענגען און נישט צו דענקען אױף דער געגנװאַטר.

David Boder

אַהאַ. זאָגט מיר׃ װיפֿל ייִדיש, װיפֿל היברו, עבֿריתּ האָט איר געלערנט, װען איר זײַט געװעזן אַ יונגער מענטש, זײַט איר געפֿור־ . . . â װיפֿל האָט איר געקענט?

Baruch Friedman

איך האָב, האָב װײניק געקענט, איך האָב געקענט מער [אַזױ װי װאָס (?)] מע האָט געלערנט אין חדר, אָבער דאָרט האָב איך מיך צוגעלערנט ריכטיק, עה ספֿרדיתּ.

David Boder

[In German] Was heiÃt das?

Baruch Friedman

[In Yiddish] דאָס הײסט, עה, דעם ריכטיקן נײַ־עבֿריתּ, מײן איך. נישט ייִדיש, װי מע זאָגט . . .

David Boder

אַהאַ.

Baruch Friedman

. . . "לשון־קודש",

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

פּערל: . . . נאָר ספֿרדיתּ.

David Boder

Was me [In German] spricht Yidish?

Baruch Friedman

[In Yiddish] נײן. [מע רעדט טאַקע . . . (? â אומקלאָר)]

David Boder

Nayn, nayn . . . [In English] Hebrew?

Baruch Friedman

Hebr . . . [unintelligible] . . .

David Boder

[In German] Man spricht, eh, mit dem . . .

Baruch Friedman

[In Yiddish] [אומקלאָר]

David Boder

נו!

Baruch Friedman

דאָס האָבן מיר געלערנט . . . â װײַל אַ געװיסע אײַנלײַטונג [= אַרײַנפֿיר] האָבן מיר געהאַט צו דעם â יעצט [איצט] האָבן מיר נאָר פֿאָרטגעזעצט.

David Boder

זײַט איר עס געװעזן ציאָניסטן?

Baruch Friedman

יאָ, ציאָניסטן זען[ען] מיר אַלץ געװעזן.

David Boder

אַלע געװעזן . . . דער פֿאַ־, דער פֿאָטער אױך?

Baruch Friedman

דער פֿאָטער איז געװעזן אַן [אַלטער?] איך מײן, פֿון חסידישן שטאַנדפּונקט׃ ער איז נישט געװעזן פֿאַר, ער איז נישט געװעזן קעגן.

David Boder

[In English] He was a khosid, your father?

Baruch Friedman

[In Yiddish] אַ האַלב חסיד, נישט אין גאַנצן . . . [ . . . ? â אומקלאָר], אַ האַלב־חסיד.

David Boder

נו.

Baruch Friedman

יאָ.

David Boder

װײַטער?

Baruch Friedman

אַלזאָ, עה . . . דאַן איז געקומען אַזױ װײַט די צײַט, אַז, עה . . . האָבן באַקומען אַ בריװ, אַז די עלטערן זענען אַװעק.

David Boder

אָה, מע האָט זײ אַװעק . . .

Baruch Friedman

מע האָט זײ אַװעקגענומען פֿון טראַנספּאָרט, און איצט האָבן מיר געהאַט נאָך אַ שװערערע אױפֿגאַבע, [אומקלאָר] זענען מיר געבליבן הילפֿסלאָז, װײַל אַזױ װײַט האָט מען אונדז געהאַט געשיקט פֿון דער הײם אױך דאָרט צו דעם גױ און עה, . . . נאָך דעם האָבן מיר שױן . . .

David Boder

און װער איז מיטגעגאַנגען מיט די עלטערן?

Baruch Friedman

דאָס גאַנצע שטעטל. [אומקלאָר]

David Boder

אָבער איר האָט נאָך געהאַט אַ אַנדערן ברודער?

Baruch Friedman

יאָ. דאָרט האָב איך נאָך געהאַט, עה . . . נאָך צװײ שװעסטערן און נאָך צװײ ברידער.

David Boder

און איר װײסט איצט עפּעס פֿון אײַערע עלטערן??

Baruch Friedman

גאָר נישט! גאָר ניט, איך װײס אַזױ פֿיל, אַז זײ זענען אָנגעקומען אױף מײַדאַנעק, שפּעטער האָב איך נאָך געהאַט אַ, אַ . . . געװיסן קאָנטאַקט, נישט מיט זײ, נאָר דורך, עה, רבֿ פֿרידער . . . דער פֿאָרזיצנדער פֿון דער סלאָװאַקישער ראַבינאַט, און ער האָט מיך געהאַט פֿאַרשטענדיקט, אַז זײ זענען צוגרונדע געגאַנגען בײַלײַפֿיק אין, אין . . . סעפּטעמבער/אָקטאָבער צײַט, אין מײַדאַנעק.

David Boder

[In German/Yiddish] Und Ihre brider?

Baruch Friedman

[In Yiddish] אױך, אַלעס! אַלעס, אױך . . .

David Boder

נו. אַלזאָ . . .

Baruch Friedman

נאָך דעם, אַזױ װײַט, דאָס איז שױן געװעזן, אַזױ בין איך אָנגעזעסן בײַ דעם גױ . . . ביז פֿעברואַר־צײַט דרײַ און פֿערציק. צוליב, עה . . . מאַטעריעלע און פֿינאַנציעלע באַדינגונגען האָב איך געמוזט פֿון דאָרטן אַװעק. איך האָב אים נישט נישט געקענט מער צאָלן, האָב איך מיך פֿרײַװיליק געהאַט געמאָלדן אין אַ סלאָװאַקישן אַרבעטסלאַגער, װעגן דעם, װײַל די סלאָװאַקישע אַרבעטסלאַגער זענען נישט מער טראַנספּאָרטירט געװעזן, זענען געבליבן . . . דאָס הײסט אין דרײַ און פֿערציקער יאָר האָט מען נישט מער טראַנספּאָרטירט ייִדן פֿון דער סלאָװאַקײַ.

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

. . . נאָר עס זענען געבליבן סלאָװאַקישע ייִדן אין סלאָװאַקישע אַרבעטסלאַגערס.

David Boder

זאָ, אין װעלכן יאָר האָט מען טראַנספּאָרטירט?

Baruch Friedman

אין צװײ און פֿערציקער יאָר.

David Boder

און װי ערקלערט איר עס, אַז מע האָט אױפֿגעהערט?

Baruch Friedman

מע האָט אױפֿגעהערט â ערשטנס זי נישט געװעזן מער ייִדן, ס'איז נאָר/נאָך געװעזן â זיבעציק טױזנט ייִדן זענען אַרױס, און די איבעריקע זענען געבליבן נאָר צוליב פּראָטעקציע, װאָס [זײ?] האָבן זיך געלאָזט אָפּצאָלן פֿאַר געלט, די סלאָװאַקישע רעגירונג.

David Boder

װיפֿל, שעצט איר, זײַנען געבליבן?

Baruch Friedman

ס'זענען געבליבן צירקאַ פֿופֿצן טױזנט ייִדן.

David Boder

איר מײנט עס צו זאָגן, דאַס . . . איר מײנט עס צוגן, די טשעכאָ־סלאָװאַקײַ האָט נישט געהאַט מער װי הונדערט טױזנט ייִדן?

Baruch Friedman

נײן, דאָס איז נאָר די סלאָװאַקישע רעגירונג. נאָר די סלאָװאַקײַ. װײַל די סלאָװאַ־, טשעכײַ איז דאָך געװעזן . . . איז דאָך געװעזן פּראָטעקטאָראַט.

David Boder

אַהאַ.

Baruch Friedman

דאָס איז נאָר געװעזן, נאָר . . . בלױז סלאָװאַקײַ, [אומקלאָר].

David Boder

אַהאַ. ניט סודעטען . . .

Baruch Friedman

נײן, נײן, נײן.

David Boder

אַהאַ, [אומקלאָר]. אַלזאָ?

Baruch Friedman

יאָ. בין איך געקומען צוזאַמען מיטן ברודער און . . .

David Boder

[In English] One moment. This concludes Spool 107. We really should have started a new spool. We are going over now to the new one, and we will splice the ten minutes of Spool 107 to 108 eventually. Illinois Institute of Technology wire recording taken at Tradate, bewteen Como and Milano in Italy on September 2nd, 1946. Abram [ends abruptly] . . .

David Boder

Italy, September the 2nd, 1946. Tradate, a community place for the Kibbutzim, displaced young persons, men and women, who strive by all means, legal or illegal, to achieve their goal, and that is to locate themselves in Palestine. The, eh . . . person reporting is Abram Perl, [age] twenty-seven, from Czechoslovakia, who eh . . . is here in one of the Kibbutzim.

Baruch Friedman

[In Yiddish] איך בין דאַן שפּעטער אָנגעקומען . . .

David Boder

[In German/Yiddish] Alzo, Her Perl, zi haben mir gezogt, vi ze hobn zikh gemeldet tsu deym, eh, [In German] freiwilligen tschechischen Arbeitslager . . .

Baruch Friedman

[In Yiddish] סלאָװאַקישן.

David Boder

. . . slovakishn arbaytslager, [In English] because . . . man . . . [In Yiddish] fun (marts?) 43 hot men ufgehert tse shikn

Baruch Friedman

טראַנספּאָרטן . . .

David Boder

טראַנספּאָרטן, עה, דאָס הײסט צו פֿאַרשיקן מענטשן נאָך טרעבלינקאַ, נאָך מײַדאַנעק, פֿון, עה . . . סלאָװאַקײַ, עה, פֿון סלאָװאַקײַ. און איר האָט מיר געזאָגט, אַז אין גאַנצן זײַנען געבליבן [דײַטש׃] אונגעפֿער [ייִדיש] פֿופֿצן â צװאַנציק טױזנט ייִדן פֿון די הונדערט טױזנט אין דער סלאָװאַקײַ, און די זײַנען געװעזן מײַסטנס רײַכע לײַטע, װאָס האָבן געהאַט פּראָטעקציעס פֿון געלט, און אין אַנדערן זין זײַנען עס געװעזן, װער? מענטשן, װאָס האָבן זיך באַהאַלטן.

Baruch Friedman

יאָ.

David Boder

[In German] Ja. Nu, gehen Sie weiter.

Baruch Friedman

[In Yiddish] אַלזאָ איך בין אָנגעקומען אין דריטן פֿעברואַר, עה . . . פֿיר און פֿער־, דרײַ און פֿערציק בין איך אָנגעקומען נאָך לאַגער װיזשניע. דאָס איז אין דער סלאָװאַקײַ. מיט, צוזאַמען מיט דעם ברודער, װעלכן איך האָב, איך בין געװעזן פֿאַרשטעקט.

David Boder

און די פֿאַמיליע איז שױן געװעזן . . . פֿאַרניכטעט

Baruch Friedman

די פֿאַמיליע איז שױן געװעזן, לאַנג שױן געװעזן פֿאַרניכטעט, דעמלט.

David Boder

און דאָס איז געװעזן אַ . . . אײַער פֿאָטער, אײַער מוטער און . . . ?

Baruch Friedman

און די געשװיסטער. אַלע געשװיסטער.

David Boder

Geschwister / Vifil? (?)

Baruch Friedman

זענען מיר געװעזן צירקאַ פֿופֿצן, װײַל דער ברודער, אײַן ברודער איז שױן געװען פֿאַרהײַראַט מיט קינדער, אַלזאָ צירקאַ גאַנצע פֿאַמיליע פֿון פֿופֿצן מענטשן זענען מיר צװײ געהאַט געבליבן.

David Boder

זײַט איר נאַכער צוריקגע־ . . . האָט איר נאַכער פּראָבירט זײ צו זוכן?

Baruch Friedman

יאָ. אַז איך האָב דערװענט, דורך הרבֿ פֿרידער, דער פֿאָרזיצנדער פֿון, עה, . . . פֿון דער סלאָװאַקײַ, װאָס ער איז דעמאָלט געװעזן, און ער האָט פּראָבירט אַ סך, [אומקלאָר] סאָביבאָר, אָבער אַלע זענען שױן געװעזן [אומקלאָר], פֿאַסט [= כּמעט] אַלע.

David Boder

"פֿאַסט אַלע" â האָט איר עמעצן, װעמען געפֿונען?

Baruch Friedman

אײניקע [= עטלעכע] האָבן נאָך געזאָגט/געזוכט [אומקלאָר], אײניקע זענען שפּעטער דאַן געשטאָרבן.

David Boder

אַהאַ.

Baruch Friedman

ס'איז, ס'איז, ס'איז . . .

David Boder

[In German] Naja.

Baruch Friedman

[In Yiddish] דאָס איז נישט אַזױ . . . אַזױ איצט בין איך . . . מיר זענען דאַן אָנגעקומען [אין?] אַנדער לאַגער, װיזשניע.

David Boder

װער איז דאָרט "מיר"?

Baruch Friedman

איך מיט דעם ברודער.

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

זענען מיר דאָרט . . . גאַנץ גוט געלעבט . . . אָנפֿאַנג . . . מע האָט אַ ביסל געאַרבעט . . . און, עה, און די סלאָװאַקישע ייִדן, װעלכע זענען געװען אין דרױסן, האָבן אונדז אונטער[גע]שטיצט. אַזױ, ס'האָט זיך גאַנץ גוט געלעבט.

David Boder

דאָס איז געװעזן אַ . . . ייִדישער לאַגער?

Baruch Friedman

אַ רײן ייִדישער לאַגער, אָבער מיט גױיִשע לײַטונג, [ס'הײסט?] מיט סלאָװאַקישע לײַטער.

David Boder

יאָ. װיפֿל מענטשן זײַנען . . . ייִדן זײַנען געװען דאָרטן?

Baruch Friedman

צירקאַ דרײַ הונדערט.

David Boder

און װי האָט מען געלעבט דאָרטן?

Baruch Friedman

מע האָט, עה . . . מיר זענען געװען ייִנגלעך, האָבן געלעבט פֿינף ייִנגלעך אין אײן צימער.

David Boder

פֿון װאָס האָט מען גענומען די צימער, [דײַטש׃] װאַס װאַר דאַס?

Baruch Friedman

דאָס איז געװעזן אַמאָליקס האָטעל, אַ באָד â אַ באָד איז דאָס . . .

David Boder

[In English] Yes. [In German/Yiddish] A kurort.

Baruch Friedman

[In Yiddish] אַ קוראָרט, װיזשניע, יאָ. און דאָרט האָט מען געמאַכט אַ לאַגער, און . . . מע האָט דאָך גאַנץ גוט געלעבט, סע געװעזן בעטן און . . . אָנשטענדיק â נאָך קאָצן׃ נישט אַזױ װי אַ לאַגער אין אױשװיץ.

David Boder

יאָ. נו?

Baruch Friedman

איז, איך װיל אַרױסברענגען׃ דאָרט, אַזױ װי ס'איז די געגנט עה . . . איז עה . . . פֿאַרבונדן מיט גרױסע בערג . . . דאָרט די גאַנצע געגנט איז געבירגיק מיר . . .

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

האָט מען אָנגעהױבן צו זוכן פֿאַרבינדונג מיט פּאַרטיזאַנען, און מע האָט גערעדט מיט מעגלעכקײַטן פֿאַר עס װעלן נאָך קומען אַמאָל טראַנספּאָרטן, זאָל מען געזיכערט זײַן און נישט קומען אױף אױשװיץ אָדער טרעבלינקאַ.

David Boder

[In German/Yiddish] Nu, zogt mir - erzÃhlt mir e bisl iber . . . fun di partizanen: Zayt ir [oykh danakh arayngekumen?]

Baruch Friedman

[In Yiddish] שפּעטער זענען מיר . . .

David Boder

[ . . . ? â umklor] kumen, [ . . . ? - umklor]

Baruch Friedman

אַם אָנפֿאַנג האָבן מיר געמאַכט אַלײַן זיך פּלאַנען [= פּלענער] זענען מיר אַרײַן געגאַנגען אין די װעלדער אַרײַן, געמאַכט זיך בונקערס, אונטער־ערדישע, מיט . . . פֿאַרשאַפֿט זיך געװער . . .

David Boder

איר האָט נאָך געקענט גײן צו דו װעלדער, מע האָט אײַך אַרױס געלאָזט פֿון לאַגער?

Baruch Friedman

מיר זענען געגאַנגען . . . ס'איז נישט װײַט געװעזן פֿון װאַלד, און מיר האָבן זיך אַרױסגעכאַפּט, אַמאָל אַ זונטיק, אַז מע האָט נישט געאַרבעט . . . און מיר האָבן פּרוּביטרט, פֿאַרשידענע מעגלעכקײַטן אָנגעװענדעט, אַז מיר זאָלן דאָך דאָס לעבן רעטן, רעטן פֿאַר עס װעט קומען נאָך אַמאָל צו אַ טראַנספּאָרטירונג.

David Boder

הם.

Baruch Friedman

איצט איז עס געװעזן . . .

David Boder

Und was hat man gearbetet?

Baruch Friedman

געאַרבעט האָט מען מײַסטנס פֿאַך־אַרבעט.

David Boder

און װאָס האָט איר געאַרבעט?

Baruch Friedman

איך בין פֿון באַרוף שריפֿטמאָלער און רעקלאַמע־מאָלער, האָב איך געאַרבעט בײַ מאָלערײַ, ס'איז געװען אַ ערצײַגונג פֿון שפּילצײַג.

David Boder

אַהאַ.

Baruch Friedman

שפּילצײַג־ערצײַגונג.

David Boder

יאָ?

Baruch Friedman

יאָ. האָב איך דאָרט בײַ דעם געאַרבעט. ס'איז נישט שלעכט געװעזן. איך קען ניט זאָגן, אַז די גאַנצע צײַט איז שלעכט געװעזן.

David Boder

נו, װײַטער.

Baruch Friedman

נאָר, אָבער . . . דאָס איז װידער געװעזן אַ [אומקלאָר] . . .

David Boder

Das war doch bay di Slovakn?

Baruch Friedman

בײַ די סלאָװאַקן, יאָ.

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

די דײַטשן האָבן איבערהױפּט נישט געהאַט קײן צוטריט דאָרט. זענען מיר געװעזן סלאָװאַקן, זענען מיר געװען באַײַנפֿלוסט פֿון דײַטש, אָבער . . . שלעכט זענען זײ נישט אַזױ געװעזן.

David Boder

נו . . .

Baruch Friedman

איצט זענען מיר . . . יאָ. אַלזאָ דאָס איז, אַזױ האָבן מיר געלעבט ביז . . . פֿינף און צװאַנציקסטן אױגוסט פֿיר און פֿערציק.

David Boder

הם.

Baruch Friedman

דעמלט איז . . . יאָ, ביז דאַהין האָבן מיר נאָך געהאַט פֿאַרבינדונג שױן מיט די פּאַרטיזאַנען . . . און מיר האָבן שױן געהאַט געװער, אײגנס, עה, פּיסטאָלעטן â אַזױ פֿאַר ס'װעט געװען געקומען צו עטװאַס אַ טראַנספּאָרטירונג, זענען מיר געװען אָרגאַניזירט, אַ װידערשטאַנד צו לײַסטן.

David Boder

אַהאַ. און די פּאַרטיזאַנען װאַרען ייִדן אָדער קריסטן?

Baruch Friedman

נײן, פּאַרטיזאַנען זענען מײַסטנס געװעזן נאָר רוסן.

David Boder

אָה, רוסישע פּאַרטיזאַנען?

Baruch Friedman

רוסישע פּאַרטיזאַנען, װעלכע זענען אַריבערגעקומען אין דער סלאָװאַקײַ אַרײַן.

David Boder

אַהאַ.

Baruch Friedman

און מיט זײ זענען מיר אין קאָנטאַקט [געקומען?] דורך אײנעם, װעלכער ער איז . . . געהאַט די הױפּט־פֿאַרבינדונג דורך בראַטיסלאַװאַ. און מיט דעם זענען מיר געװען אין פֿאַרבינדונג. אַלזאָ עס איז געקומען דער פֿינף און צװאַנציקסטער אױגוסט, עה . . . איז אינצװישן . . . דאָס איז, װען דער סלאָװאַקישער אױפֿשטאַנד איז געװען אָרגאַניזירט, אַה . . . איז געקומען אַ מחנה מיט פּאַרטיזאַנען, און זײ האָבן אונדז באַפֿרײַט, דעם גאַנצן לאַגער, דאָס הײסט אין צוזאַמענהאַנד מיטן אױפֿשטאַנד, . . .

David Boder

אין פֿיר און פֿערציק?

Baruch Friedman

אין פֿיר און פֿערטציקער יאָר, אין אױגוסט, און זײ האָבן סאָפֿאָרט גענומען, עה, יעדער פֿרײַ â דאָס הײסט, יעדער אײנער איז פֿרײַ געגאַנגען, יעדער אײנער װי ער האָט געװאָלט, איז געגאַנגען â און אַ סך פֿון אונדזערע ייִנגלעך זענען פֿרײַװיליק אַרײַנגעטראָטן אין קאַמף קעגן דײַטש, װען/און/דען דער דײַטש האָט אױפֿגעשטעלט שװערע דיװיזיעס קעגן דעם, ער האָט געמאַכט . . . דעמאָלט האָט . . . איז געשען די בעזאַצונג פֿון דער סלאָװאַקײַ, דורכן דײַטש . . .

David Boder

יאָ?

Baruch Friedman

. . . און . . . יאָ? און, עה . . . נאָך די . . . די ייִדן זענען אַזױ . . . די גאַנצע מחנה פֿון די ייִדן זענען אַזױ צוזאַמענגענומען, נישט נאָר פֿון אונדזער לאַגער, אױך פֿון לאַגער נאָװאַקי . . .

David Boder

הם.

Baruch Friedman

װעלכע הונדערטער ייִדן â פֿיר אָדער פֿינף הונדערט ייִדן האָבן זיך צוזאַמענגענומען, און מע איז געגאַנגען . . . קעגן דען . . . שטױס פֿון די דײַטשן, און אױך פֿון די סלאָװאַקן, װעלעכע זענען . . . זײ האָבן געהאַלטן מיט טיסאָ . . .

David Boder

די דײַטשן.

Baruch Friedman

. . . טיסאָ און טוקאַ רעגירונג.

David Boder

[In German/Yiddish] Ale. Ayn moment. Was hat pasirt dem 25. eh . . . August?

Baruch Friedman

[In Yiddish] אױגו[סט] . . . דעמלט איז געקומען דער, דער שטױס.

David Boder

אַלזאָ.

Baruch Friedman

יאָ.

David Boder

װילט איר מיר באַשרײַבן פֿון פֿיר און צװאַנציקסטן אױגוסט ביז צום זעקס און צװאַנציקסטן, אַלעס, װאָס האָט זיך דאָרט אין אײנצלנען פּאַסירט! װען איר זיך נאָך דערמאָנט.

Baruch Friedman

יאָ.

David Boder

נו?

Baruch Friedman

די . . . צײַט/זײַט . . . [אומקלאָר], װען עס איז די [אומקלאָר].

David Boder

אַלע, אַלע, אַלעס.

Baruch Friedman

יאָ.

David Boder

װאָס האָט איר געטאָן דעם מאָרגן, װאָס האָט [אומקלאָר] פּאַסירט.

Baruch Friedman

פּאַסירט. אַלזאָ. װעל איך אָנהײבן מיט אײן טאָג פֿריער. דעם דרײַ און צװאַנציקסטן אױגוסט בין איך געװעזן אין בראַטיסלאַװאַ. איך האָב געזאָלט ברענגען פֿאַרשידענע, עה . . . פּיסטאָלעטן און מוניציאָן פֿון בראַטיסלאַװאַ.

David Boder

זײַט איר געװעזן דאָרטן לעגאַל?

Baruch Friedman

יאָ, איך האָב באַקומען אַ ערלױבניס [דערלױבעניש] פֿון, עה . . . פֿון דעם אָנפֿירער פֿון לאַגער, אָבער אױף אַן אַנדערן גרונט â ער האָט נישט געװוּסט, אױף װעלעכן גרונט.

David Boder

[In German/Yiddish] Ja. Was far a grunt hot ir im gegebn?

Baruch Friedman

[In Yiddish] איך האָב אים אָנגעגעבן אײַנצוקױפֿן . . . עפּעס . . . קאַפּלאַך אײַנצוקױפֿן, און אַזױ װײַטער â פֿון געשעפֿטלעכן גרונט. און אַזױ װײַט האָבן מיר באַקומען ערלױבניס [דערלױבעניש].

David Boder

הם.

Baruch Friedman

יאָ. יאָ, װאָס איז געװעזן?

David Boder

אַװוּ זײַט איר געװעזן? אין בראַטיסלאַװאַ, דעם דרײַ און צװאַנציקסטן.

Baruch Friedman

יאָ. אַהײמקומענדיק, אױף דער נאַכט, האָב איך אינצװישן געהערט, דאַס דער דײַטש באַזעצט די סלאָװאַקײַ. איצט האָב איך נישט געװוּסט, אַז איך האָב צוריק צו קומען אין לאַגער אַרײַן אָדער נישט צוריק צו קומען. װי אַז איך קום אַרײַן אין לאַגער אַרײַן, די דײַטשן זענען אױך אַרײַנגעקומען. איך בין געװעזן אין אַ פֿאַרצװײפֿלטער שטימונג. [איך] האָב נישט געװוּסט, װאָס איך האָב צו טאָן. געפֿרעגט האָב איך מיך׃ איך האָב דאָרט אַ ברודער איז איך מוז אַהינגײן צו אים און . . . װאָס װעט זײַן װײַטער, װײס איך נישט. און אין צוג נאָך האָב איך געהערט, אַז די סלאָװאַקן לײַסטן אַ װידערשטאַנד. און עה . . . קום איך ביז צום לאַגער אַרײַן/אַהײם, בײַ נאַכט דאָס איז געװעזן, אַזױ אום צװעלף, אַז דער גאַנצער לאַגער איז אױף â קײנער שלאָפֿט נישט â און עה . . . דאָס איז אַ רירנד[איק]ע שטימונג.

David Boder

[In German] Eine Aufregung?

Baruch Friedman

Aufregung.

David Boder

[In Yiddish] יאָ.

Baruch Friedman

און איצט . . . האָט מען געװאַרט, װאָס װעט זײַן. אײניקע האָבן געזאָגט, שױן, ס'איז שױן קאַפּוט, מע האָט שױן דאָס לעבן פֿאַרלױרן, אײניקע זענען . . . האָבן נאָך געהאַט אַ שטיקל האָפֿ[ע]נונג, װעגן דעם, װײַל מיר האָבן געהאַט געדענקט, אַז מיר זאָלן/װעלן לײַסטן אַ װידערשטאַנד און װעלן מיר זיך באַשליסן . . . אָנשליסן אַן די פּאַרטיזאַנער. דאָ איז אָט־דאָ געשען עפּעס אַנדערש. אַז דער אױשטאַנד, װעלעכרע איז געװעזן אָרגאַניזירט, אַז די גאַנצע סלאָװאַקײַ זאָל באַפֿרײַט װערן, איז טײל געלונגען, דאָס הײסט, אין דער . . . געגנט פֿון באַנסקאַ ביסטריצאַ. דאָרט איז געקומען אַלע פּאַרטיזאַנען, װעלעכע זענען געװען â מע האָט זײ פֿאָרהער אָרגאַניזירט, מיט רוסישע צוזאַמען â און עס האָבן אַנטװאָפֿנט דאָס מיליטער, די אומגעבונג, און . . . און [איבעראַל? (= אומעטום?)] געגאַנגען אײן בעזאַצונג נאָך דער צװײטער פֿון דער שטאָט דאָרט. עה . . . באַנסקאַ ביסטריצאַ האָבן זײ פֿאַרכאַפּט די . . . די ראַדיאָ־שטאַציאָן [= סטאַנציע], און מע האָט [דײַטש׃] געמעלדעט [געמאָלדן] דאַס [ייִדיש] װי אַ פֿרײַע טשעכאָסלאָװאַקײַ. דאָס איז געװעזן . . . בײַלײַפֿיק . . . עה . . . דעם פֿיר און צװאַנציקסטן . . . דעם פֿינף און צװאַנציקסטן װידער זײַנען געקומען פּאַרטיזאַנען פֿון די גאַנצע גרופּן דאָרט צו אונדזער לאַגער װיזשניע און זײ האָבן אונדז אױך באַפֿרײַט, און זאָפֿאָרט אַ טײל פֿון דער גאַנצער יוגנט גענומען צום פֿאָרשמאַרש, דאָס הײסט, צום באַזעצן, און אין פֿאָרשטױס, עה, װעלעכער דער . . . דער צװײטער טײל פֿון דער סלאָװאַקײַ â די, װעלעכע זײ האָבן געהאַלטן מיט די דײַטשן â קעגנזײַטיק קעמפֿן.

David Boder

נו. װײַטער.

Baruch Friedman

יאָ. איצט איז געװעזן . . . דער, עה . . . דער אַה׃ מיר האָבן זיך, דער ברודער און איך, האָבן נאָך אָנפֿאַנג נישט אײַנגעטראָטן, מיר האָבן געדענקט׃ ס'איז נאָך צײַט, מע װײסט נאָך נישט, אפֿשר װעט קומען אַ שװערערער מאָמענט.

David Boder

װוּ זײַט איר געבליבן?

Baruch Friedman

מיר זענען דאַן אַװעק אױף זװאָלען, װױנען, אַהין, אין שטאָט אַרײַן.

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

הונדערטער ייִנגלעך זענען געפֿאַלן קרבנות, [װעגן דעם װאָס זײ האָבן זיך געװאָרפֿן גלוט און פֿײַער אַרײַן] אין קאַמף קעגן די . . . קעגן די דײַטשן, און קעגן די הלינקאָװצעס, װעלכע זײ האָבן געקעמפֿט אױך . . .

David Boder

װאָס מײנט דאָס â גלינקאָװצעס?

Baruch Friedman

הלינקאָװצעס â דאָס איז געװעזן דער לינקער פּאַרטײ, װעלעכער ס'האָט געקעמפֿט קעגן די טשעכאָסלאָװאַקאַז.

David Boder

Linka?

Baruch Friedman

Hlinka. Andrej Hlinka.

David Boder

לינקאַ. װי עה, מע שרײַבט עס?

Baruch Friedman

H-L-I-N-K-A.

David Boder

דאָס . . . הלינקאַ איז געװעזן, זאָצוזאָגן [אַזױ צו זאָגן], אַ, עה . . . פֿאַראַטער?

Baruch Friedman

ער איז געװען דער פֿערעטער פֿון דער טשעכאָסלאָװאַקײַ.

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

יאָ. און שפּעטער זענען זײ געגאַנגען אין זײַן גײַסט, דאָס הײסט׃ אַ זעלבשטענדיקע סלאָװאַקישע רעגירונג.

David Boder

און די ייִנגלעך זײַנען געפֿאַלן, װײַל זײ זײַנען געװעזן אױף זײַן זײַט, אױף לינקער זײַט?

Baruch Friedman

נײן. זײ זענען געװען אױף אונדזער זײַט, און זײ האָבן געקעמפֿט קעגן זײ, זענען נישט געװעזן אױסגעאיבט [= געניט].

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

זײ האָבן דאַן/נאָר באַקומען בלױז אַ געװער אין דער האַנט אַרײַן, זײ האָבן גאָר ניט . . . מע האָט זײ נאָר קױם געװיזן זײ זאָלן/האָבן צו שיסן, זענען נישט געװעזן אױסגעאיבט, זענען זײ געפֿאַלן אַלע װי פֿליגן. זײער אַ גרױסער טײל.

David Boder

אַלזאָ איר דענקען, זײ זײַנען געפֿאַלן װי פֿליגן, װײַל זײ האָבן נישט געהאַט קײן פֿאָרבערײַטונג?

Baruch Friedman

קײן פֿאָרבערײַטונג . . . אַ ריכטיקע פֿאָרבערײַטונג. װײַל מיר זענען געװען אין לאַגער, האָט מען נישט געקענט אַזױ װײַט אױסאיבן, מעגלעכקײַטן. און די סלאָװאַקן אַלײן אַ טײל האָבן גרױסע פֿאַראַטונג געמאַכט, אױך אין דעם אױפֿשטאַנד. אין פּרעסבורג צום בײַשפּיל האָט געזאָלט זײַן דער בריק אױפֿגעשפּרענגט, און . . . װעגן דעם איז דער אױפֿשטאַנד נישט געקונגען. און אין פּרעשאָװ װידער, אין דער אָסט־סלאָװאַקײַ, איז אױך נישט געלונגען דער אױפֿשטאַנד, אױך דורך אַ פֿאַראַט פֿון די סלאָװאַקן. אַזױ דאַס דער . . . דער צענטרום [צענטער] איז נאָר געבליבן אין דער געגנט פֿון באַנסקאַ ביסטריצאַ. און דער שטח איז געװעזן אַ קלײנער, און ס'איז זיך שװער געװעזן צום אױפֿנטהאַלט.

David Boder

װאָס איז געװעזן אַ קלײנער?

Baruch Friedman

אַ שטח, אַ . . . [דײַטש׃] ראַום.

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

אַ קלײנער ראַום.

David Boder

װעלכער? דע [דאָס] . . . לאַנד איז געװעזן . . .

Baruch Friedman

דע [דאָס] לאַנד, װעלכע[ס] מיר האָבן זיך געקענט, די . . . די אױפֿשטענדער [= אױפֿשטענדישע] זאָלן זיך קענען אױפֿהאַלטן. אַזױ דאַס . . . ס'איז . . . ס'איז געװעזן װידער אַ פּײַנלעכע [?] זאַך, און . . . און, און יעדע װאָך, װאָס איז . . .

David Boder

Ir meynt [es, bay âroymâ, dos - ? umklor] shtik [In English] of land.

Baruch Friedman

[In Yiddish] Yo, yo, yo. Dis [this?] maynt ir.

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

שטיק לאַנד, יאָ. און איצט, אַז דער דײַטש האָט אַװעקגעצױגן טרופּן פֿון אָסטן, פֿון װײַטן מיזרח, און דערמיט צו אונטערדריקן דעם אױפֿשטאַנד! װײַל דער אױפֿשטאַנד דער גאַנצע האָט געדױערט צירקאַ צװײ מאָנאַטע! און איצט ס'איז . . . מיר האָבן נאָך נישט געװוּסט, װאָס מיר זאָלן מאַכן. אַלזאָ אַלנפֿאַלס, איך מיט דעם ברודער האָבן זיך געפֿאָרכט [מורא געהאַט] אַרײַנטרעטן אין דער אַרמײ און . . . און מיר זענען אַרײַן אין זװלאָנען, צו דעם צװאַנציקסטן טרופּ, זענען מיר אױך אײַנגעטרעטן אַהין.

Baruch Friedman

איצט . . . געקעמפֿט האָבן מיר װי מיר האָבן געקענט נאָר קעמפֿן. דער ברודער איז טאַקע דאָרט געפֿאַלן, אײנער.

David Boder

יאָ?

Baruch Friedman

יאָ.

David Boder

װעלכער אײנער? אײַער . . . ברודער?

Baruch Friedman

דער . . . מײַן ייִנגערער ברודער . . .

David Boder

װאָס געװעזן מיט אײַך אין װאַלד.

Baruch Friedman

[אומקלאָר] צוזאַמען. ער איז געפֿאַלן. יאָ. און איך, איך האָב נישט געװוּסט, װאָס איך זאָל מאַכן, אַזױ האָב איך געזען׃ די סלאָװאַקן קעמפֿן נישט פֿאַר זיך אַלײן. זײ װילן, זײ שיקן אַז דאָס ייִדישע בלוט זאָל פֿאַלן, [אומקלאָר], און דער גרױסער אַנטיסעמיטיזם איז געװעזן â אַבי בין איך געװעזן אין דער מײנונג, איך זאָל נישט קעמפֿן. פֿאַר װאָס זאָל איך קעמפֿן, װוּ איך זע, דער אַנטיסעמיטיזם איז נאָך אַזױ װי ער איז געװעזן. אַלזאָ װאָס בין איך געטאָן? איך האָב געזען װאָס אַמאָל איז אַלץ, עה . . . מער אונטערדריקט, דער אױפֿשטאַנד, פֿאַר . . . אין משך פֿון צװײ חדשים איז דער . . . איז דער גאַנצער אױפֿשטאַנד צו גרונדע געגאַנגען. אַזױ דאַס מענטשן, די ייִדן, װעלעכע זײ האָבן זיך קאָנצענטרירט פֿון אַלע עקן דער סלאָװאַקײַ דאָרט אַהין, װעלעכע זײ האָבן געװאָלט זיך דאָרט רעטן, זענען געבליבן הילפֿסלאָז און זײ האָבן נישט געװוּסט װאָס צו טאָן. אַזױ װי יעדער האָט געמאַכט, אַזױ האָב איך אױך געטאָן â אַזױ . . . געװער האָב איך נאָך געהאַט, זענען מיר געגאַנגען אין װאַלד אַרײַן און אָנגעהױבן אַ . . . אַ פּאַרטיזאַניש לעבן.

David Boder

װיפֿל מענטשן?

Baruch Friedman

מיר זענען אַרײַנגעגאַנגען . . . ייִדן זענען אַרײַנגעגאַנגען צירקאַ פֿופֿציק . . .

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

און גױים צירקאַ דרײַסיק.

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

און מיר האָבן געבילדעט אַ גרופּע פֿון אַכציק מענטשן, אָרגאַניזירט מיט װאַפֿע [= װאָפֿנס].

David Boder

יאָ. און װער איז געװעזן דער קאָמאַנדער?

Baruch Friedman

דער קאָמאַנדער איז געװעזן אַ נישט אַ ייִד, אַ גױישער . . .

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

. . . אַ געװיסער מײַער/מאיר, ראַפּאָרטשיק מײַער . . .

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

ער האָט אונדז קאָמאַנדירט.

David Boder

מע האָט געװוּסט, ער איז געװעזן לאָיאַל, ער איז געװעזן ערלעך?

Baruch Friedman

װי באַלד ער איז געגאַנגען זיך מיט אונדז פֿאַרשטעקן, האָבן מיר געדענקט, אַז מיר קענען אים אָנפֿאַרטרױען [געטרױען, צוטרױ האָבן]. דערפֿאַר׃ װאָלט/העט ער געװען געװעזן אַ פֿאַראַטער â דענק איך â [װעט/װאָלט/העט] ער נישט געװען געגאַנגען זיך פֿאַרשטעקן.

David Boder

און װי האָט זיך [אַרױסגעצײַגט? (= אױסגעװיזן)] װײַטער?

Baruch Friedman

אַז ער איז ריכטיק אױפֿריכטיק געװעזן.

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

דען . . . יאָ. אַלזאָ, אַל־ . . . איך װיל אױך דאָ באַמערקן׃ נאָך דעם זענען געקומען . . . אָנגעהױבן װידער גרױסע טראַנספּאָרטע. דער דײַטש איז געקומען, האָט באַזעסן די גאַנצ־, עה, באַזעצט די גאַנצע סלאָװאַקײַ, און די טראַנספּאָרטן, װעלעכע זענען . . . האָבן װידער אָנגעהױבן צו גײן â װײַל פֿון דעם טײל, פֿון די פֿופֿצן טױזנט ייִדן, װעלכע זענען געבליבן, האָט ער נאָך אַרױסגעשלעפּט נאָך צען [טױזנט], און געשיקט װידער אין יאָר, עה, פֿיר און פֿערציק, אין, עה, סעפּטעם־ . . . עה, אָקטאָבער צײַט . . .

David Boder

נאָך צען טױזנט?

Baruch Friedman

נאָך צען טױזנט האָט ער צוגעשיקט ביז אױף אױשװיץ. צוריק אין . . . װעלעכע זײַנען . . . פֿון זײ/די איז איאָ אַ טײל לעבן געבליבן. װײַל דעמלט זענען שױן די קרעמאַטאָריומס אַ ביסל שװאַכער געװעזן.

David Boder

אין װעלכן יאָר איז דאָס געװען?

Baruch Friedman

דאָס איז געװען אין פֿיר און פֿערציקער יאָר.

David Boder

[In German] Am Ende?

Baruch Friedman

[In Yiddish] אַם ענדע פֿיר און פֿערציקער יאָר, יאָ.

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

יאָ.

David Boder

נו?

Baruch Friedman

. אַלזאָ און . . . דאָס איז . . . מיר זענען אָנגעקומען אַהין â אין דעם װאַלד אַרײַן â אַלזאָ . . . נאָװעמבער צײַט. איצט האָט אָנגעהױבן אַ שנײ, האָבן מיר זיך . . . עה, און . . . עסן איז װײניק געװעזן . . . האָבן מיר נישט געװוּסט, װאָס . . . מיר זאָלן /װעלן עפּעס צו טאָן. אַלזאָ האָבן מיר אָנגעהױבן פֿאָרבערײַטונגען צו מאַכן. געמאַכט זיך גריבער, אונטערערדישע בונקערס, מיט װאַך פֿון אַלע פֿיר זײַטן, מיט געװער â און . . . דאָרט זיך אַנזעסיק געמאַכט, אױסגעזוכט אַ װיכטיקן פּונקט, אַזױ דאַס . . . דער דײַטש װעט קומען, זאָל מען אים קענען אָנגרײַפֿן, און זיך דאָס לעבן רעטן דורך, װײניקסטנס דורך געװער. איך מײן, דאָס . . . זאָל מען לײַסטן אַ װידערשטאַנד. אַזױ האָבן מיר געהאַט געלעבט. אײניקע . . . ס'איז אַ סך מאָל פֿאָרגעקומען׃ עס איז פֿאַרבײַ געגאַנגען אַ דײַטשער פּאַטראָל, אַ פּאַטראָל, װעלעכער ס'האָט אונדז באַמערקט׃ װאָס האָבן מיר געמאַכט? אַזױ, זאָפֿאָרט אַלאַרמירט געװאָרן, און מיר האָבן זײ אַרומגערינגלט און זאָפֿאָרט, עה, אַלע . . . אױסגעשאָסן. דער דײַטש האָט עװענטועל געװוּסט, אַז דאָרט געפֿינען זיך נאָך פּאַרטיזאַנען, דען ער האָט נאָך גרױס . . . â חדשים־לאַנג שפּעטער â האָט ער כּסדר, כּסדר נאָכגעזוכט אַלע װעלדער, װאָס איז דאָרט געװעזן. ער האָט אָט־דאָרט זיך נישט [אומקלאָר] געטרױט אַרײַנצוגײן׃ ער האָט געװוּסט, אַז פּאַרטיזאַנען קענען . . . קענען אים דאָרט אַ סך באַפֿאַלן, און זײ קענען אױך אַ שאָדן מאַכן.

David Boder

[דײַטש] װאָ האַבען זי . . . [ייִדיש] װי האָבן זײ דען געזוכט, די װעלדער?

Baruch Friedman

זײ האָבן דאָרט געזוכט, די װעלדער, זענען דאָרט געגאַנגען פּאַטראָלן, די דײַטשן . . .

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

. . . און . . . אַזױ דאָרט געזוכט.

David Boder

און איר האָט [דאָס?] געזען?

Baruch Friedman

מיר האָבן דאָס אַלײן באַמערקט.

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

יאָ. נאָר אַ סך מאָל, זאָג איך דאָך, איז צו אונדז אױך צוגעקומען אַ פּאַטראָל, האָבן מיר זײ געמוזט אַרומרינגלען און אױסשיסן, זײ אַלע.

David Boder

האָבן זײ נישט פּרוּבירט צו בעטן, מע זאָל זײ נישט שיסן, מע [אומקלאָר]?

Baruch Friedman

מיר האָבן זײ אױפֿגעפֿאָדערט "הענדע האָך!" [הענט אַרױף!]

David Boder

נו?

Baruch Friedman

און זײ האָבן זיך נישט געװאָלט אונטערגעבן.

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

נישט געװאָלט אונטערגעבן, זײ האָבן זיך אָנגעהױבן . . . מיר האָבן [אומקלאָר], װײַל מיר האָבן געקענט דעם טיפּ פֿון דעם דײַטש׃ דער דײַטש האָט אַזױ געװוּסט׃ אַז ער פֿאַלט אַרײַן אין די הענט פֿון אַ פּאַרטיזאַן, איז ער טױט.

David Boder

נו?

Baruch Friedman

אַזױ, דאָס [אַז] זײ האָבן געקעמפֿט אױף לעבן און טױט. זײ האָבן זיך נישט געװאָלט אונטערגעבן, װײַל זײ האָבן געװוּסט, אַז זײ פֿאַלן צו אונדז אַרײַן, זענען זײ . . . [דײַטש] קאַפּוט.

David Boder

נו?

Baruch Friedman

און . . . יאָ. אַזױ! געלעבט האָבן מיר . . .

David Boder

נו, און װען זײ װאָלטן זיך אונטערגעגעבן, װאָס װאָלט איר געטאָן?

Baruch Friedman

װײס איך נישט . . .

David Boder

װײסט איר ניט. ס'האָט ניט פּאַסירט?

Baruch Friedman

נײן. ס'האָט נישט פּאַסירט.

David Boder

אַהאַ.

Baruch Friedman

אַ סך פֿאַלן זענען געװעזן׃ מע האָט זײ, עה . . . דאַס מע האָט, מע האָט געכאַפּט דײַטשע, אַז מע האָט געכאַפּט, זאָגן מיר, אַ גרופּע פֿון צען מענטשן â נישט בײַ אונדזער גרופּע, אין אַנדערע גרופּן â

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

. . . האָט מען נײַן גע־, אױסגעהרגעט זײ,

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

אָבער מיט אַ ברוטאַלן טױט, און אײנעם אַװעקגעלאָזט, אַז ער זאָל זען, װי אַזױ ברוטאַל מע האָט זײ געהרגעט, און ער . . . און ער זאָל קענען דערצײלן, די איבעריקע [אומקלאָר], װי אַזױ מיאוסן טױט זײ זענען געשטאָרבן.

David Boder

װאָס נענט איר "אַ ברוטאַלן טױט"?

Baruch Friedman

נעמען . . . צום בײַשפּיל האָט גענומען אַ מענטש, מע האָט אים אַרײַנגעהאַקט אַ נאָגל, עה, צװישן די צװײ אױגן, עה . . . לעבעדיקערהײט.

David Boder

נו?

Baruch Friedman

און . . . אָדער אַנדערע מיאוסע, ברוטאַלע טױטן.

David Boder

הם.

Baruch Friedman

געקװעלט האָט מען זײ, אַלע. װעגן דעם האָבן זײ זײער מורא געהאַט צו קומען, אַרײַנצופֿאַלן אין פּאַרטיזאַנישע הענט אַרײַן. געגעסן, ס'הײסט, געלעבט האָבן מיר פֿו ןדעם, װעלכע מיר זײַנען יעדן אױף דער נאַכט אָדער, עה . . . יעדן צװײטן אױף דער נאַכט, אַרומגעגאַנגען אין די דערפֿער אַרײַן, דאָרט אין די אומגעב[נד]איקע דערפֿער, װעלעכע . . . , דאָרט אין די דערפֿער אַרײַן, װוּ די דײַטשן האָבן זיך נישט געטרױט [= דערװעגט] אַרײַנצוקומען, װײַל זײ האָבן געװוּסט, אַז דאָרט קענען זײ באַפֿאַלט װערן, דאָרט אי' [= זײַנען] די פּאַרטיזאַנער.

Baruch Friedman

און די באַפֿעלקערונג האָט אונזד זײער גוט אױפֿגענומען, זײ האָבן אונדז געגעבן צו עסן און צו טרינקען, און פֿלײש, און אָנגעװאַשן זיך, [דײַטש] זאָגאַר [ייִדיש] אַ סך מאָל האָבן מיר זיך געװאַגט [= דערװעגט], אַפֿילו איבערצונעכטיקן אױך דאָרט. און ס'איז נישט . . . די באַפֿעלקערונג איז נישט אַזױ װײַט שלעכט געװעזן, װײַל זײ האָבן געװוּסט, אַז ס'איז אױך אין זײער אינטערעס, װײַל ס'איז אױך געװעזן אַ סך גױים דערונטער. נישט נאָר בלױז ייִדן. אַזױ האָבן מיר געלעבט אַ היפּש לאַנגע צײַט.

Baruch Friedman

ביז ס'איז געשען אַמאָל אַ פֿאַל â עה, די רוסן האָבן זיך גענענטערט, די פֿראָנט איז זײער נאָענט געװעזן, און דאָס איז שױן געװעזן אין פֿינף און פֿערציקסטן יאָר.

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

עה, און, עה . . . יענע צײַט . . . און מיר האָבן געװאַרט, אַז די רוסן װעלן אונדז שױן קומען באַפֿרײַען. פֿאַר[אומקלאָר]. איצט איז אָבער געװעזן׃ די רוסן האָבן זיך אַנידערגעשטעלט אין . . . ברעזנאָ נאַד הראָנאָם, דאָס איז צװאַנציק קילאָמעטער פֿאַר אונדז, און זענען נישט װײַטער געגאַנגען. מיר האָבן נישט געװוּסט, װאָס צו מאַכן. דער פֿראָנט איז דאָרט געװעזן זײער אַ שװערער, און די דײַטשע פּאַטראָלן זענען כּסדר [אַרױס און אַרום?] געגאַנגען, זײ האָבן שױן געשפּירט, אַז, עה . . . דאָרט זענען פּאַרטיזאַנען â זײ האָבן דאָך געװוּסט â האָבן זײ אײניקע מאָל געשאָסן אױך מינען אױף אונדז, און . . . און זײ האָבן נישט געװוּסט, עה׃ מיר האָבן [= זענען] געשטאַנען אין זײער אַ שװערן מצבֿ.

David Boder

[In German] Also wieviel Partisanen [In Yiddish] zaynen yetst gevezn?

Baruch Friedman

[In Yiddish] צירקאַ אַכציק׃

David Boder

אַכציק.

Baruch Friedman

פֿופֿציק ייִדן, . . .

David Boder

האָט איר זיך פֿאַרבונדן מיט די רוסן?

Baruch Friedman

עה, שפּעטער.

David Boder

אַהאַ.

Baruch Friedman

זענען מיר דאַן געגאַנגען, איז, דאָך, איז געװעזן אַ פֿאַל, װוּ די . . . אַ דײַטשער פּאַטראָל, אַ שטאַרקער פּאַטראָל, װאָס איז נאָענט צום פֿראָנט געװעזן, איז פֿאַרבײַגעגאַנגען און . . . זײ האָבן אונדז באַמערקט. און איצט איז געװעזן אַזױ אַ פֿאַל, דאַס מיר האָבן זײ נישט געהאַט אַרומגערינגלט, נאָר װאָס דען? מיר האָבן געשאָסן â און זײ, און אַ גרעסערער טײל איז אַנטלאָפֿן.

David Boder

[In German] Also. Wollen Sie mir beschreiben, zey zaynen gevezn akhtsik mentshn: vos far, eh [In English] armament, [In Yiddish] vos far, eh, vafn hobn [In German] Sie [In Yiddish] gehat?

Baruch Friedman

[In Yiddish] יאָ. װאָפֿן איז געװעזן׃ מײַסטנס אױטאָמאַטן,

David Boder

אױטאָמאַטישע פּיסטאָלן?

Baruch Friedman

אױטאָמאַטישע פּיסטאָלן, די . . . די . . . רוסישע . . .

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

רוסישע . . .

David Boder

[In German/Yiddish] Die hat man von di Russen bekumen?

Baruch Friedman

[In Yiddish] יאָ, בײַם אױפֿשטאַנד, װאָס די רוסן האָבן אונטערשטיצט דעם אױפֿשטאַנד . . .

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

דאַמאַלס, און עה . . . גראַנאַ־, האַנט־גראַנאַטן . . . און ס'איז אױך געװעזן צירקאַ זעקס מאַשין־געװערע, לײַכטע מאַשין־געװערע, און אײן שטאַרק, עה . . . שטאַרקע מאַשין־געװערע, װעלכע מע האָט נישט געקענט אַזױ װײַט באַניצן, װײַל ס'איז שװערער געװעזן איבערצוטראָגן.

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

מײַסטנס, אַז מע באַניצט נאָר מיט לײַכטע מאַשין־געװערע.

David Boder

יאָ. און/פֿון װוּ [=װאַנען] האָט מען געהאַט די אַמוניציע?

Baruch Friedman

מוניציאָן האָבן מיר געהאַט נאָך פֿון אױפֿשטאַנד. אַלעס. פֿון אױפֿשטאַנד.

David Boder

אַלזאָ, װאָס װאַר דאַמאַלס: װאָלן מיר צוריקקומען נאָך אױפֿן אױפֿשטאַנד׃ װער זענט . . . װער האָבן אָנגעפֿאַנגען דעם אױפֿשטאַנד? די, עה . . . רוסן זענען אַרײַנגעקומען?

Baruch Friedman

נײן, דאָס איז געװעזן רוסישע פּאַרטיזאַנער אָבער . . . זײ האָבן אונטערשטיצט; אָרגאַניזירט איז עס געװעזן אָפֿיץצעל דורך אַ סלאָװאַקישן אױפֿשטאַנד.

David Boder

יאָ? אַהאַ.

Baruch Friedman

אָבער ס'איז נישט געלונגען.

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

װײַל ס'איז געװעזן אַ גרױסער פֿאַראַט. און שפּעטער האָט מען אונטערדריקט. דער דײַטש איז געקומען, האָט אונטערדריקט דעם אױפֿשטאַנד.

David Boder

אָבער װערענד דעם אױפֿשטאַנד זײַט איר פּאַרטיזאַ־ . . . זײַט איר פֿרײַ געקומען פֿון לאַגער און איר האָט מיטגענומען װאָפֿן?

Baruch Friedman

יאָ, פֿרײַ פֿון לאַגער. מיטגענומען װאָפֿנ[ס]. מיר האָבן אונדז אָנגעשלאָסן אַן דען אױפֿשטאַנד, יאָ.

David Boder

נו, װײַטער.

Baruch Friedman

יאָ. אַלז . . . עה, איז דער . . . װיל איך . . . איך װיל איצט שױן קומען צו דעם, װי מיר זענען אַריבער צו די רוסן.

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

אַלזאָ, איז דאָס געװעזן . . . דעמאָלס, װען דער פּאַטראָל איז געקומען, דער דײַטשער פּאַטראָל, און מיר האָבן זײ נישט געקענט אַלע אַרומנעמען, און אַ גרױסער טײל פֿון די [= זײ] איז אַנטלאָפֿן צוריק. און זײ האָבן דאָרט געזאָגט, אַז דאָ איז אַ גרױסע מחנה פֿון פּאַרטיזאַנען, און מע מוז זײ זען [דײַטש] אַבצורױמען. [ייִדיש] האָבן זײ אָנגעהױבן מיט [אומקלאָר] צו . . . װײַל זײ האָבן זיך נישט געטרױט צוצוקומען נעהער [נעענטער], זײ האָבן נישט געװוּסט, װאָסערע גרױסע קראַפֿט דאָרט איז, האָבן זײ אָנגעהױבן מיטן, עה, מיט מינעס צו שיסן אױף אונדז, און אונדז צו פֿאַרטרײַבן. זאָפֿאָרט איז אונדזער קאָמענדאַנט, האָט געהאַט אַ באַראַטונג, [אומקלאָר] מיט דער הױפּטזײַט, און, עה, דאָס איז געװעזן עלף פֿאַר מיטאָג, און [אום?] פֿיר נאָך מיטאָג האָבן מיר זיך שױן גענומען אַנטשלאָסנאַריבערצוגײן די גרענעץ. ער האָט אױסגעאַרבעט אַ פּלאַן . . . ער האָט אױסגעאַרבעט אַ פּלאַן און, און . . . בײַ פֿיר נאָך מיטאָג האָבן מיר זיך גענומען, אַרומגערינגלט דעם גאַנצן פֿראָנט â דאָרט זענען אױך געװעזן רומענער, װאָס האָבן געקעמפֿט קעגן . . . , קעגן דעם . . . דײַטש â און מיר זײַנען אױסגע־, מיר האָבן זײ אױסגע[-זוכט?/-הרגעט?] און, און . . . אַזױ בײַלײַפֿיק אום צװײ בײַ נאַכט זענען מיר אַריבער דעם פֿראָנט־ליניע â אױך מיט די קאַבלס, מיט אַלעם â מיר זענען אַלזאָ געװען פֿאָרבערײַטעט

David Boder

[Vos meynt âkablâ? / ( . . . ?) mit kabl?]

Baruch Friedman

. . . די טעלעפֿאָן־דראָנט פֿון אײן פֿראָנט אין צװײטן פֿראָנט, פֿון . . . די, די קאַבל [קאָבלען/דראָטן] זענען געצױגן געװעזן

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

. . . און אום פֿיר אין דער פֿרי זענען מיר אַריבער, עה, צו די רוסן.

David Boder

האָבן די רוסן געװוּסט, אַז איר װעט . . . אַז איר קומט?

Baruch Friedman

זײ האָבן זיך געפֿרעגט, װער דאָס זענען, האָבן מיר געזאָגט׃ [רוסיש] "װאַשי" â "אונדזערע".

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

זאָפֿאָרט האָבן זײ אונדז אױפֿגענומען און מיר זענען פֿרײַ געקומען.

David Boder

נו.

Baruch Friedman

יאָ. צו דעם װיל איך נאָך . . . מיר זען־/האָבן געהאַט פֿאָרבערײַטעט צו אַ קאַמף געװעזן

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

. . . פֿאַר דאָס קומט, איז, עה . . . זעלבסטפֿאַרשטענדלעך העט מען געװעזן אַ װידערשטאַנד געלײַסטעט.

David Boder

For . . . [In German] Gegen wen?

Baruch Friedman

[In Yiddish] קעגן דעם דײַטש, װעלעכער . . .

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

. . . אין דעם, בײַם אַריבערגאַנג.

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

און . . . ס'איז געװעזן פֿאַרבונדן מיט גרױזסע שװעריקײַטן â דער שנײ איז געװעזן גרױס, צירקאַ צװײ מעטער, און סע די גרױסע געבירג אַרױף־ און אַרומצוגײן â אָבער טראָץ דעם האָבן מיר נישט געקוקט, מיר זענען . . . ס'איז אױך געװעזן אַ סך גרױען דערונטער, װעלכע ס'האָבן שװער אױסגעהאַלטן, אָבער מיר זענען בשלום אַריבער געקומען.

David Boder

אָה, איר האָט געהאַט גרױען צװישן די פּאַרטיזאַנען?

Baruch Friedman

יאָ. אױך פֿרױען.

David Boder

װיפֿל פֿרױען זײַנען געװעזן?

Baruch Friedman

ס'איז געװעזן צירקאַ . . . אַכצן פֿרױען אױך. אייִדישע פֿרױען.

David Boder

האָבן די פֿרױען געשאָסן, גע־ . . . ?

Baruch Friedman

אָה, אַלעס אַזױ טײלגענומען אַזױ װי מענער. קײן אונטערשיד געװעזן. אַזױ װי מענער, אַזױ אױך פֿרױען.

David Boder

נו.

Baruch Friedman

און אַזױ זענען מיר דאַן אַריבער â דאָס איז געװעזן דעם צװעלפֿנט פֿעברואַר פֿינף און פֿערציק זענען מיר אַריבער . . .

David Boder

צו די רוסן.

Baruch Friedman

. . . צו די רוסן.

David Boder

נו, װאָס האָט דאַן פּאַסירט?

Baruch Friedman

יעדער אײנער איז פֿרײַ געװאָרן . . .

David Boder

װאָס הײסט, האָט מען אײַך געבראַכט [ענגליש] ביפֿאָר [ייִדיש] אַן אָפֿיציר? האָט מען אײַך געבראַכט [אומקלאָר]?

Baruch Friedman

יאָ, זענען מיר אַהינגעקו־ . . . מיר האָבן . . . זענען מיר אַהינגעקומען צו דעם הױפּטקאָמאַנדאַנט, דעם הױפּטקװאַרטיר, און מע האָט אונדז אױסגעהאָרכט׃ װוּ מיר זענען געװעזן, מע האָט אַ, עה, שטיקל . . . דער אָפֿיציר האָט [אומקלאָר] געגעבן אַ איבערבליק, אַ פֿראָנט־איבערבליק, װוּ זײ, װי אַזױ די דײַטשן שטײען דאָרט און יעדער אײנער האָט באַקומען אַ באַשטעטיקונג פֿון די רוסן, אַז ער קען פֿרײַ זיך אַהײמגײן, און יעדער אײנער איז (אױך/זיך אױף) אַהײם געגאַנגען. פֿרײַװיליקע [האָבן די רוסן . . . ?] . . .

David Boder

אָבער די רוסן שױן געהאַט אײַער שטאָט . . . , אײַער עה, װוּ, אַ הײם . . . ?

Baruch Friedman

יאָ. מײַן הײם האָבן זײ שױן געהאַט, יאָ.

David Boder

אַהאַ.

Baruch Friedman

שױן געהאַט, יאָ.

David Boder

נו?

Baruch Friedman

און אַזױ, דאַס יעדער אײנער האָט זיך שױן געקענט אַהײמגײן פֿרײַ. פֿרײַװיליקע, װעלכע זײ האָבן געװאָלט, זענען דאָרט, עה . . .

David Boder

געבליבן מיט די רוסן?

Baruch Friedman

פּערל; געבליבן מיט די רוסן, זײ האָבן זיך פֿרײַװיליק . . . אָדער געמאָלדן אין דער טשעכאָסלאָװאַקישער אַרמײ.

David Boder

Da war schon de tshekhoslovakishe . . . ?

Baruch Friedman

[װײַל?] דעמאָלט האָט [עס דאָך?] . . . , ס'איז געקומען פֿון רוסלאַנד און מע האָט זיך געמוזט מעלדן אין קאָשיצע.

David Boder

אַהאַ.

Baruch Friedman

יאָ.

David Boder

נו, זאָגט מיר דאָס׃ אין אײַער טשעכאָ־ . . . אין אײַער פּאַרטיזאַנען, עה . . . גרופּע, פּאַרטיזאַנערגרופּע׃ װיפֿל זײַנען געװעזן אָפֿיצירן, װיפֿל זײַנען . . . װי האָט מען דאָס געפֿירט, דעם גאַנצן . . . עה . . .

Baruch Friedman

ס'איז געװעזן אַ . . . דרײַ אָפֿיצירע זענען געװעזן.

David Boder

[In English] Yes. [In Yiddish] Ayer, der shef [chef], Mayer . . . ?

Baruch Friedman

מײַער . . . דאַן איז געװעזן, עה, ביטשאַנאָװסקי â אײנער, אַ . . . אױך אַ סלאָװאַק -

David Boder

אַהאַ.

Baruch Friedman

דאַן איז געװעזן נאָך אײנער, עה . . . קען איך מיך נישט גענױער דערמאָנען, װי אַזױ ער האָט געהײסן.

David Boder

אַ ייִד [ענגליש] אָר [ייִדיש] נישט אַ ייִד?

Baruch Friedman

נײן, נישט קײן ייִד.

David Boder

אַלזאָ די דרײַ אָפֿיצירן זײַנען געװעזן . . .

Baruch Friedman

. . . זײַנען געװעזן גױים . . .

David Boder

. . . גױים. און . . . ?

Baruch Friedman

פֿאַר װאָס? װײַל זײ האָבן געהאַט די טעכניק, די אױסאיבונג, די ריכטיקע. אונדזערע . . . צװישן זיך האָבן מיר אױך געהאַט אַן אָנפֿירער, אײנעם â דער האָט . . .

David Boder

אַ ייִדישן?

Baruch Friedman

. . . געהײסן גרינװאַלד.

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

אַ ייִדישן אָנפֿירער, גרונװאַלס. מיר האָבן געהאַט אַ ראַדיאָ־אַפּאַראַט . . .

David Boder

יאָ. צו שיקן [ענגליש] אָר [ייִדיש] צו . . . [דײַטש] עמפּפֿאַנגען?

Baruch Friedman

נײן, צו עמפֿאַנגען â נאָר אַזױ האָבן מיר געװוּסט אַלע נײַעס . . .

David Boder

יאָ?

Baruch Friedman

. . . און, עה . . . מיר האָבן אױך געהאַט אַ . . . אַ, װי אַזױ הײסט דאָס נאָר . . . אַן אַפּאַראַט, װעלכע צום אױשאָרכן . . . â אַ [נאַטשוּװאַצי??]-אַפּאַראַט׃ ציהערן די טעלעפֿאָן־געשפּרעכע.

David Boder

אַהאַ!

Baruch Friedman

דאָס האָבן מיר געהאָט.

David Boder

װי, עה . . . װי האָט דאָס געאַרבעט?

Baruch Friedman

דאָס, מיר האָבן צוגעהערט אַלץ די . . . די . . . די פֿראָנט־פֿאַרבינדונגען צװישן דײַטש, און דאַן דער הױפּט־, עה, דער הױפּטקאָמאַנדאַנט האָט דאָס איבערגעגעבן צו דער העכערער שטעלע פֿון די פּאַרטיזאַנען, װײַל דאָרט, העכער, נישט װײַט, איז געװעזן אַ הױפּט־צענטראַלע, אַ, עה פּונקט פֿון אַ גרעסערער פּאַרטיזאַנער[אומקלאָר].

David Boder

[In German/Yiddish] Oh! Es war gewesen noch andere partizaner?

Baruch Friedman

[In Yiddish] נאָך אַנדערע. נישט נאָר מיר בלױז. מיר זענען נאָר געװעזן אַ קלײנע אָפּטײלונג פֿון די . . . אָפּצװײַגן.

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

אָבער דאָרט זײַנען געװעזן הונדערטער און הונדערטער פּאַרטיזאַנען אין דער גאַנצער געגנט.

David Boder

אַהאַ.

Baruch Friedman

יאָ.

David Boder

נו?

Baruch Friedman

עס איז געקומען אַ סך מאָל אַ אױפֿגאַבע׃ אײנע, אַ בריק צו שפּרענגען אָדער, עה . . . אָדער אײנע 'ן צוג צו שפּרענגען . . .

David Boder

הם.

Baruch Friedman

אַלזאָ דאָס אַלעס געװעזן אין דעם פֿאָרעם [= אין דער פֿאָרעם], װאָס . . . עס איז געװען אַ שליחות פֿון אײנעם, אײן, אײן אױפֿגאַבע׃ [דער און דער װאָס קען(?)/דער און דער מוז גײן(?)] â איז מען געגאַנגען.

David Boder

נו. װיפֿל פֿון די פּאַרטיזאַנען זענען געפֿאַלן?

Baruch Friedman

צירקאַ פֿיר.

David Boder

אַהאַ.

Baruch Friedman

די גאַנצע צײַט פֿיר מענטשן געפֿאַלן, נישט מער.

David Boder

Vifil yidn ven, eh . . . [In German] waren darunter?

Baruch Friedman

[In Yiddish] עה, ייִדן איז, עה, איז נישט גע־ . . . אײנע איז געװען פֿאַרװוּנדעט, אײנער איז געשטאָרבן â נאָרמאַל געשטאָרבן -

David Boder

יאָ?

Baruch Friedman

יאָ.

David Boder

נו, װײַטער?

Baruch Friedman

יאָ. נו, װאָס נאָך? [אומקלאָר]

David Boder

[In German] Und dann sind Sie [In Yiddish] gekumen aheym?

Baruch Friedman

פּערל: אַהײם. אָבער דאָס איז . . . יאָ, איצט װײַטער נאָך װאָס איז געװעזן? â איך קום אַהײם, האָב איך גאָר נישט געטראָפֿן. אײנער אַלײן פֿון דער פֿאַמיליע . . .

David Boder

קײנער?

Baruch Friedman

קײנער נישט.

David Boder

נו . . .

Baruch Friedman

פּערל: פֿון דער גאַנצער פֿאַמיליע אַלײן. װאָס מאַכט מען דאָ?

David Boder

און װער איז געװעזן אין שטוב, װוּ איר האָט געװױנט?

Baruch Friedman

קײ־ . . . אַלעס איז געװעזן, עה, װיסט׃ צעבראָכן די פֿענצטער, צעבראָכן [דאָס הױז (?) / דאָס האָלץ (?)], אַלעס, אַלעס . . .

David Boder

װאָס הײסט׃ מען האָט אײַך באָמבאַרדירט?

Baruch Friedman

[אומקלאָר] נישט [אומקלאָר]. דאָס איז געװעזן, װײַל דאָס הױז איז [דײַטש] לער [= לײדיק] [ייִדיש] געשטאַנען, נישט אײַנבאַװױנט.

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

זענען אַהינגעגאַנגען מענטשן און זײ האָבן דאָרט אַלעס איבערגעװאָרפֿן, אַלעס אַרױסגעבראָכן â אַזױ דאַס דאָס גאַנצע הױז איז גאַנץ, טאָטאַל לער געבליבן. גאָר נישט איז געװעזן.

David Boder

װעמענס הױז איז געװעזן׃ אײַער אײגענעס?

Baruch Friedman

אונדזער אײגן הױז.

David Boder

נו . . .

Baruch Friedman

און אױך פֿעלדער האָבן מיר געהאַט דערין דאָרט. און . . .

David Boder

[In German] Pferde?

Baruch Friedman

[In Yiddish] פֿעלדער, פֿעלדער.

David Boder

יאָ. נו?

Baruch Friedman

די פֿעלדער האָבן די גױים באַאַרבעט די/אַ גאַנצע צײַט . . . האָט מען געװאָלט עפּעס . . . אַ . . . â מע קומט אַהײם, האָב איך געמײנט, דאָס . . . מע װעט האָבן אַ ביסל מערער [אומקלאָר]! מע קומט אַהײם, מע איז שױן באַפֿרײַט, מע װעט האָבן אַ ביסעלע מערער. דערװײַל, זע איך, איז פֿאָר נישט. האָב איך פּרובירט, דאָרט צו . . . אײניקע, װעלכע איך האָב געװוּסט, אַז זײ האָבן אָנגעפֿירט מיט די טראַנספּאָרטן קעגן ייִדן׃ האָב איך געװאָלט זיך קען זײ נוקם זײַן . . . [איך מײן (?)] איך האָב געדענקט, איך האָב אַ שטיקל רעכט . . . אַ שטיקל פּאַרטיזאַן געװעזן . . .

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

האָט מען מיך אױסגעלאַכט! פֿאַר װאָס? װײַל בײַ די אָנפֿירערס פֿון דער סלאָװאַקישער רעגירונג זענען געװעזן דיזעלבע אַנטיסעמיטן, װעלעכע זענען געװעזן פֿריער, פֿאַר דעם. אַזױ דאַס . . . איך האָב מיך נישט געטרױט, איך האָב מיך [אומקלאָר] צו דעם׃ איך לאָז אַלעס שטײן, איך לאָז דאָס הױז שטײן, איך לאָז די פֿעלדער שטײן, און איך גײ מיר ץצ מײַן ציל׃ איך גײ מיר אַהײם. אַלזאָ האָב איך מיך גענומען, איך גײ, עה . . . װיל איך אַריבער . . . ערשט שפּעטער, די גאַן־ . . . נאָך דעם װי איך בין אַ גאַנצע צײַט [אומקלאָר].

David Boder

נישט פֿאַרקױפֿט דעם הױז?

Baruch Friedman

נײן, מע קען נישט פֿאַרקױפֿן, װאָרין/װײַל זײ האָבן נישט צוריקגעגעבן, די סלאָװאַקן האָבן נאָך ביז הײַנט נישט ץצריקגעגעבן די ייִדן די פֿאַרמעגנס. און אַלעס איז נאָך אַזױ װי עס איז געװעזן.

David Boder

הם.

Baruch Friedman

האָב איך מיך אַנטשלאָסן׃ װאָס זאָל איך װאַרטן? עס קען קומען נאָך עפּעס שלעכטס אָדער . . . און מע האָט נאָך געהערט אַ סך מאָל די פּאָגראָמען אױף ייִדן â דאָ האָט מען געשלאָגן, און דאָרט האָט מען געשלאָגן . . . אַז מען האָט נאָך געװאָלט עפּעס . . . אַ גרעכט[י]קײַט געפֿינען, האָט מען נאָך באַצאָלט מיטן לעבן אַ סך מאָל מענטשן אױך. בין איך געגאַנגען אַריבער אױף דײַטשלאַנד און פֿון דאָרטן װײַטער צום ציל פֿון ארץ.

David Boder

און נו, דערצײלט מיר׃ װי זײַט איר געגאַנגען דורך דײַטשלאַנד און װי זײַט איר געקומען נאָך איטאַליע?

Baruch Friedman

דאָס איז . . . דורך אַ טראַנספּאָרט בין איך אַריבער, עה . . . איך בין געקומען פֿון פּראַג, האָב איך באַקומען אַ געװיסע אָנװײַזונג׃ דעמאָלט און דעמאָלט גײט אַ טראַנספּאָרט, און דעמאָלס און דעמאָלס . . .

David Boder

אַ טראַנספּאָרט פֿון װאָס?

Baruch Friedman

פֿון ייִדן, װעלכער עס גײט אַריבער אױף דײַטשלאַנד, און מיט דעם טראַנספּאָרט, דאָרט און דאָרט זאָל איך מיך שטעלן, אױף דעם פּונקט . . . און דאָרט װעל איך אַריבערגײן. ס'איז אױך אַזױ געװעזן, גענױ אין דער ריכטיקער צײַט, אין דערזעלבן . . .

David Boder

[In German (Yiddish word order)] Wer hat euch gegeben die Benachrichtigung, die, eh . . . die Tschechen [In English] or . . . ?

Baruch Friedman

[In Yiddish] נײן, אַלעס ייִדן. נאָר ייִדן.

David Boder

דער טראַנספּאָרט איז געװעזן אַן אײַזנבאַן־צוג?

Baruch Friedman

נײן, צו פֿוס.

David Boder

אָה! איז געװעזן אַ גרופּע . . . נישט, מע האָט געקענט [אומקלאָר] פֿאָרן . . .

Baruch Friedman

נײן, נײן . . . נײן, נײן, נײן . . . ביז צו דער גרענעץ . . .

David Boder

[אומקלאָר]

Baruch Friedman

ביז צו דער גרענעץ . . . מיט דעם . . . צוג, מיטן צוג.

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

. . . מיטן צוג . . .

David Boder

נו?

Baruch Friedman

און איבער דער גרענעץ אַריבער, דאָרט אױף דעם איז געװעזן אַ זאַמלפּונקט, און דאָרט זענען מיר אַריבער דער גרענעץ געגאַנגען צו פֿוס, זענען מיר געגאַנגען צירקאַ צװעלעף קילאָמעטער . . .

David Boder

לעגאַל אָדער אילעגאַל?

Baruch Friedman

אילעגאַל.

David Boder

Nu, un, eh, vi hot ir gehat gelt tsu forn un [In German] dies un das? [In Yiddish] Hobn di rusn aykh vos gegebn, a vu hot ir . . . [? umklor].

Baruch Friedman

נײן, דאָס נישט. אַזױ, ס'איז נאָך . . . ס'איז געװעזן אַזױ, דאַס די . . . די אונרר"אַ האָט געשטיצט [לײַט (?)/ װײַט (?)], און מע האָט באַקומען אױשילף פֿון דזשױנט, אַזױ דאַס . . . אַזױ װײַט איז נאָך געװעזן, דאַס . . . מע האָט געקענט אַריבערקומען.

David Boder

נו? אַלזאָ?

Baruch Friedman

און . . . פֿון דאָרט בין איך, אין דײַטשלאַנד בין איך אָנגעזעסן אַ צײַט פֿון דרײַ חדשים, פֿיר חדשין . . .

David Boder

װאָסערע זאַכן האָט איר מיט זיך געהאַט?

Baruch Friedman

אײן רוקזאַק מיט זאַכן, װאָס איך האָב באַקומען, װאָס עפּעס האָב איך מיך גע[-הײַט (? = געהאַט?)] מיט זיך, און עפּעס, עה . . . װאָס איך האָב באַקומען פֿון דער אונרר"אַ, פֿון דזשױנט, עה . . .

David Boder

װאָס האָט איר באַקומען?

Baruch Friedman

אַ הױז[ן] מיט אַ רעקל . . .

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

און . . . מיט אַ העמד, און אַריבער דער גרענעץ. װאָס ברױכט [= דאַרף] מען â הײַנט ברױכט מען דאָך נישט מער.

David Boder

נו. װאָס הײסט, מען ברױכט נישט מער?

Baruch Friedman

מען ברױכט נישט מער â װאָס מע האָט אָן . . . הײַנט ברױכט מען נישט מער. װאָס װײניקער מע האָט, איז בעסער . . .

David Boder

נו . . .

Baruch Friedman

עס איז גרינגער צו גײן.

David Boder

װײַטער.

Baruch Friedman

און . . . דאָרט בין איך אָנגעזעסן אין דײַטשלאַנד צירקאַ דרײַ און אַ האַלב מאָנאַט און . . . â אָדער ביז פֿיר â און װײַטער מיט אַ [טראַנספּאָרט (?)] . . .

David Boder

װוּ זײַט איר געזעסן אין דײַטשלאַנד?

Baruch Friedman

פּער׃ אין פֿירט.

David Boder

אַלזאָ נענט דאָס נישט אַ טראַנספּאָרט׃ דאָס זײַנען געװעזן גרופּן, װאָס האָבן באַשלאָסן צו גײן. דאָס װאַר ניט אָפֿיציעל, זאָצוזאַגן [אַזױ צו זאָגן], דאַס די . . . אונרר"אַ האָט געגעבן אַ טראַנספּאָרט . . .

Baruch Friedman

נײן. אונרר"אַ האָט נישט געגעבן, נאָר דאָס זענען געװעזן ייִדן, װעלכע זײ האָבן אָרגאַניזירט ספּעציעל טראַנספּאָרטע, װעלכע זענען געגאַנגען טאָג־טעגלעך.

David Boder

יאָ. און װוּ איז מען געגאַנגען?

Baruch Friedman

אױף . . . יעדער איז געגאַנגען אין אַ דײַטשן לאַגער אַרײַן.

David Boder

יאָ. אין אַ דײַטשן לאַגער אַרײַן.

Baruch Friedman

יאָ.

David Boder

אין װעלכן זײַט . . . â אין די אַמעריקאַנישע צאָנע, אין די ענגלישע צאָנע, װוּ . . . ?

Baruch Friedman

אײניקע . . . מע איז אַריבערגעקומען אױף דער דײַטשער זײַט, האָט זיך יעדער אײנער געקענט גײן װי ער האָט געװאָלט.

David Boder

יאָ. נו?

Baruch Friedman

איך בין געגאַנגען אױף לאַגער פֿירט, דאָרט האָב איך געהאַט אַ . . . באַקאַנטן, און דאָרט בין איך אַהין . . .

David Boder

איר האָט געװוּסט, דאַס איר האָט דאָרט אַ באַקאַנטן?

Baruch Friedman

עה, שפּ־ . . . איך בי ןגעװעזן . . . אין, עה אין . . . ערשט אַ באַזוך אין פֿירט . . .

David Boder

אַהאַ.

Baruch Friedman

האָב איך דאָרט געטראָפֿן, איך האָב געדענקט, דאַס איך װעל דאָרט טרעפֿן מײַנעם באַקאַנטן, בלײַב איך דאָרט. װען נישט, גײ איך אין אַ צװײטן לאַגער.

David Boder

נו, װי גײט מען עס רום דאָרטן אין דײַטשלאַנד? האָט מען אײַך . . .

Baruch Friedman

מען פֿאָרט אַרום.

David Boder

. . . נישט אָפּגעשטעלט?

Baruch Friedman

נײן. קײנעם האָט מען נישט אָפּגעשטעלט. אַלעס איז פֿרײַ געװעזן, מע האָט . . . קײנעם קײן מאָל נישט לעגיטימירט. אָן, אָן פּאַפּירן.

David Boder

יאָ. נו, װײַטער?

Baruch Friedman

און איך בין אַהין געקומען און דאָרטן מיך רעגיסטרירט, בין איך דאָרט געװעזן צירקאַ דרײַ און אַ האַלב מאָנאַט.

David Boder

[In German] In Wirt?

Baruch Friedman

In FÃrth.

David Boder

FÃrth. F.

Baruch Friedman

F-Ã-R-T.

David Boder

Ja, gut.

Baruch Friedman

[In Yiddish] דאָס איז בײַ נירנבערג.

David Boder

אַלזאָ? נו, װײַטער?

Baruch Friedman

און פֿון דאָרט בין איך װײַטער אַריבערגעקומען, עה . . . יאָ . . . אַזױ װי אַ אַלטער ציאָניסט, האָב איך מיך . . . בין איך געװעזן אין אַ קיבוץ, אין [אומקלאָר].

David Boder

פֿירט האָט געהאַט אַ קיבוץ?

Baruch Friedman

קיבוצים, מערערע קיבוצים . . .

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

יאָ, ציאָניסטישע קיבוצים. און, עה . . . זײ זענען . . . מיר זענען דאַן צוגעקומען צו [אומקלאָר] פֿאַרטײלונג, װער עס ברױך צו קומען קײן ארץ, בין איך אױך געװעזן אײנער, און איך בין אַריבער, עה, מיט איבעריקע, אױך מיט אַ טראַנספּאָרט, אַהער אױף איטאַליע.

David Boder

אַהאַ. און איר זײַט געקומען דירעקט נאָך װוּ? נאָך רױם [ענגליש] אָר . . . ?

Baruch Friedman

מיר זענען געקומען נאָך מילאַנאָ.

David Boder

נאָך מילאַנאָ?

Baruch Friedman

יאָ.

David Boder

Und zayt arayngegangen [In German] zu wem? Zum Joint, [In English] or [what?] . . . ?

Baruch Friedman

[In Yiddish] דאָ זענען מיר אַרײַנגעגאַנגען, עה, נאָך [אומקלאָר]. אַ ייִד גײט פֿאַרשידן . . .

David Boder

יאָ.

Baruch Friedman

יאָ.

David Boder

[In German/Yiddish] Und jetzt, von hier vart ir tsu geyn . . . ?

Baruch Friedman

[In Yiddish] װײַטער קײן ארץ.

David Boder

[In English] This concludes Spool 108, Abram Perl, which we started at Spool 107, the last ten minutes. It is a story of a young man who was not in a German concentration camp but spent the time in Czechslovakia fighting for the . . . the liberation of Czechoslovakia or the cause of the Allies and mostly fighting . . . and also fighting for his life. September 2nd, 1946. Tradate, a community place for displaced Jews, specially young people, who live in Kibbutzim, what they call. Illinois Institute of Technology wire recording.

David Boder

[In Yiddish] איז נאָך עטװאָס, װאָס איר װילט מיר זאָגן?

Baruch Friedman

[In English] No, no.

David Boder

[In German] Danke.

Baruch Friedman

Bitte.

var english_translation = { interview: [ David Boder

[In English] This is Spool 9-107B. The interviwee is Mr. Abram Perl. 'P' like in 'Peter', 'E' like in 'Edward', 'R' like in 'Rabbit', 'L' like in 'Love'. It is Spool 9-107B.

David Boder

September 2nd, 1946. Locality: Tradate, Italy. Betweenâ located in a . . . between Milano and Como. A castle given over to displaced persons' community of the self-government of the Kibbutzim, the so-called groups of young men, both . . . of men and women, married and single, which [who] are . . . [have the] intention by means, legal or illegal, to enter Palestine. The eh, interview . . . This is Spool 107, starting at the twenty-first minute. The interviewee is Mr. Abram Perl, twenty-seven years old, who has a number of aliases: Perl, Baruch, and he intends to call himself in Palestine Abram Shlomi, which is a translation of his former name, Friedman.

David Boder

[In German] And so, Mr. Perl, would you come a little closer. Yes. And talk into here or here, right?

Baruch Friedman

[In Yiddish] Either here or here.

David Boder

[In German] Yes, not quite so . . . but so that the light should go on now and then. It shows . . .

Baruch Friedman

Yes.

David Boder

. . . that you are talking properly [that the volume is all right]. Come on here. Mr. Perl, would you tell us again your name, how old you are and from where . . . where you were when the war began.

Baruch Friedman

[In German] It was . . . [in Yiddish] it was . . .

David Boder

Your name?

Baruch Friedman

[In Yiddish] My name is Friedman, Baruch.

David Boder

Yes, Baruch Friedman, yes.

Baruch Friedman

Yes. It is . . . Born on Slovakia, in Kurima.

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

During the war I was . . . .In the year '42, when there had begun the Slovakian transports [deportations] against the Jews . . .

David Boder

[In German] But . . . .Wait a moment. When did war with Slovakia begin?

Baruch Friedman

[In Yiddish] Slovakia experienced no war at all.

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

Because she was under German occupation.

David Boder

Aha.

Baruch Friedman

Only the Slovakian government was so influenced by the German . . .

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

. . . that in the year '42 began the large transports [deportations] of Jews. It was still in the beginning of April.

David Boder

Yes?

Baruch Friedman

And there began the transportation of Jews, around seventy thousand. This lasted the entire . . . entire summer until about September.

David Boder

[In German/Yiddish] Tell me, how were the Jews gathered together, how were they transported, what did your family do, and what happened to your family?

Baruch Friedman

[In Yiddish] Yes. And so, it was about in . . . about July. Even before I knew that the transports will start going, I hid with my brother in the forest.

David Boder

How old were you?

Baruch Friedman

I was then . . . that is with four . . .

David Boder

What was it?

Baruch Friedman

It was in the year '42.

David Boder

Yes, nu?

Baruch Friedman

Yes.

David Boder

How old were you?

Baruch Friedman

It is four . . . four years. That means twenty-three.

David Boder

You were twenty-three.

Baruch Friedman

Twenty-three years old.

David Boder

Your brother was older or younger?

Baruch Friedman

The other one was a younger brother by two years.

David Boder

[In German] What was the occupation of your parents?

Baruch Friedman

[In Yiddish] A merchant in agriculture, in a . . . in . . . in a small village.

David Boder

In a small village.

Baruch Friedman

Yes.

David Boder

Aha. Nu, and so, so you had hidden with your brother in the forest . . .

Baruch Friedman

In the forest.

David Boder

. . . before transports.

Baruch Friedman

Even before the transports began.

David Boder

So you did do it. And how did you hide yourself?

Baruch Friedman

I had a premonition that the . . . the plan . . . Hitler's plan was so strong that . . . I knew that something bad will come unto the Jews. I wanted that at least a part of the family should save itself. Because of that I said, although my parents were not too much for it, that I should hide, because they wanted . . . that what will happen to everybody will happen to me. But I said, 'No. A part of the family must remain so that . . . at least somebody should remain [survive].' And so I went with the brother and hid in the forest.

David Boder

Tell me, from a philosophical standpoint . . .

Baruch Friedman

Yes.

David Boder

. . . I am [not] talking about somebody else [in general] . . .

Baruch Friedman

Yes.

David Boder

What does it mean, 'a part of the family should remain'?

Baruch Friedman

There should remain, so to speak, a memory [a living seed] of the family.

David Boder

What should remain?

Baruch Friedman

What [astonished]? What does that mean?

David Boder

[In German] Well yes [why?].

Baruch Friedman

[In Yiddish] Yes, it is. That there should remain at least a . . . a . . . .Every family wants that there should remain a descendant of the family.

David Boder

Aha.

Baruch Friedman

Also from that point, I wanted it. And so at least someone should remain from our family.

David Boder

Didn't you think that if you remain with your parents you perhaps could save them?

Baruch Friedman

I begged them to come. They . . .

David Boder

Aha. You did . . .

Baruch Friedman

I did not ask them once, many times I have asked them. But they could not conceive that all those people are led simply into . . . into . . . into the crematories. And they did not want to know it. And I have foreseen . . .

David Boder

Aha.

Baruch Friedman

. . . that it can happen.

David Boder

[In German/Yiddish] And so first you asked your parents that all should go.

Baruch Friedman

[In Yiddish] All should go.

David Boder

Nu, but the parents did not want to.

Baruch Friedman

The parents did not want to.

David Boder

[In German/Yiddish] So then you said that . . .

Baruch Friedman

[In Yiddish] So I said, 'At least one should go.' So I myself . . . at first I went by myself. Then I dragged along the brother. I was so persistent that the brother also came.

David Boder

How old was he?

Baruch Friedman

He was two years younger.

David Boder

So your brother was twenty-one years old?

Baruch Friedman

Twenty-one years.

David Boder

And so how does one go away into the forest? Tell all the details. I will tell you, Mr . . . .Mr. Perl . . .

Baruch Friedman

Yes.

David Boder

[In German]. . . about generalities [In Yiddish] enough books had been written.

Baruch Friedman

Yes, yes.

David Boder

[In Yiddish/English] We want to know what happened to you personally.

Baruch Friedman

[In Yiddish] Yes.

David Boder

From day to day . . .

Baruch Friedman

Yes

David Boder

. . . as one may report it [?].

Baruch Friedman

Yes.

David Boder

Nu.

Baruch Friedman

And so this is how it was exactly. The . . . the . . . also at the beginning of . . .

David Boder

The dates you don't have to give.

Baruch Friedman

Not the dates.

David Boder

Nu?

Baruch Friedman

In an hour of night I decided with the brother, we are going to the forest, simply to the forest. Transports were going continuously. And so we had been hiding for a while at home. And so we are going.

David Boder

[In German] And so, what does it mean, 'transports were going'?

Baruch Friedman

[In Yiddish] Transports were going. They took . . . from the whole region they took Jews, masses of Jews, loaded into RR-cars, eighty to a RR-car, and sent them right away to Poland, to Majdanek, Treblinka, there in . . .

David Boder

What happened to them there?

Baruch Friedman

There, naturally, into crematories.

David Boder

And so.

Baruch Friedman

All.

David Boder

[In English] Eh, I want to state that since Spool about number 100 we have replaced the 'absolutely' non-directive interview by slightly directive [methods]. That is, we are suggesting that they are talking [should talk] about the high points of their, eh . . . experiences. This is, of course, not exactly the best method because it has shown that if one gives them perfectly free reign, the . . . certain experiences come out very freely. It's kind of a mixture [of methods], and we are experimenting with it.

David Boder

[In German/Yiddish] And so tell me, how did you leave for the forest?

Baruch Friedman

[In Yiddish] I gathered the rucksack which I had ready, which every Jew had ready, and went to the forest.

David Boder

Where was the forest? Where . . . where . . .

Baruch Friedman

At first we were hidden in kind of a cellar [cave]. We had taken along a tent.

David Boder

A tent. Who was along?

Baruch Friedman

The brother and I.

David Boder

Yes. Nu?

Baruch Friedman

A tent. We put up a tent in the forest, and there under the free sky we lived. We took along food for a week's time.

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

Bread and various . . . canned milk and so forth. And thus we lived there temporarily, for a week.

David Boder

Were there other people with you?

Baruch Friedman

No. Just I and the brother.

David Boder

How far was the forest from your home?

Baruch Friedman

It was around five kilometers.

David Boder

Five kilometers. Did you go in at night?

Baruch Friedman

At night, into the forest. And there we were alone for about a week. Entirely alone without communication, without anything.

David Boder

Where did you find [something] to drink?

Baruch Friedman

It is . . . in the forest there are various brooks. There are little springs there.

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

And that is what we had.

David Boder

Hm.

Baruch Friedman

And also for washing. Later we began making connection there . . . with a Gentile of our acquaintance, with whom we came in closer contact . . . with whom . . . And we began making a closer connection with him. Quite close, since we began to realize that alone one cannot exist in the forest. The thing might drag on for very long, so we decided to come together a little closer with him. He took us in. He gave us there, at the beginning with difficulties, but we promised that we will give him money and various articles which were still in the house.

David Boder

The mother promised him?

Baruch Friedman

No, we promised him.

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

We promised him.

David Boder

Yes?

Baruch Friedman

And thus . . . .Then we sent a note to . . . there . . . to the parents that they should give him some things from the house, and in return he should hide us there.

David Boder

Hm.

Baruch Friedman

With this arrangement we asked that the parents, too, come there, to that Gentile, that they should come there, too, because now we had already some sort of place for them to hide.

David Boder

Hm.

Baruch Friedman

But they did not want to come. They said what will happen to all Jews shall happen to them, too.

David Boder

Hm.

Baruch Friedman

And thus the Gentile began to hi- . . . he hid us. And for a time it was . . . was quite comfortable.

David Boder

What did you do the whole day?

Baruch Friedman

The whole day we spent with Hebrew. We studied. we had taken along books and we were studying Hebrew. Even though the nerves were very tense, we knew that today we have to live like cattle. We make up our minds to think [about] nothing, even though the situation was difficult, to think nothing. Only to live. We know we have a task to live through the war here, and . . . and in order . . . I mean, so it will come to an end.

David Boder

[In German/Yiddish] Nu, when one studies Hebrew one does think, one studies. What did you study [?]?

Baruch Friedman

[In Yiddish] [Words not clear.] What did we study? And so we studied Hebrew. Well, like I said, Hebrew. Tanach [abridged designation for the Old Testament].

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

Just to pass the time and not to think about the present.

David Boder

Aha. Tell me, how much Yiddish, how much Hebrew had you learned while you were a young man? Did you . . . .How much did you know?

Baruch Friedman

I knew little. I knew just what I had learned in Cheder, but there I learned the real Sephardic.

David Boder

[In German] What does that mean?

Baruch Friedman

[In Yiddish] That means the real . . . I mean, the modern Hebrew, not the Jewish [word not clear] . . .

David Boder

Aha.

Baruch Friedman

. . . Loshon Hakodesh [the holy language] . . .

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

. . . but Sephardic.

David Boder

[In German/Yiddish] What is spoken as Yiddish?

Baruch Friedman

[In Yiddish] No.

David Boder

No? Modern Hebrew?

Baruch Friedman

Modern Hebrew, yes.

David Boder

[In German] One speaks . . .

Baruch Friedman

[In Yiddish] Yes, yes.

David Boder

Nu?

Baruch Friedman

We had for that a certain [amount of] preparation. Now we continued.

David Boder

Were you Zionists?

Baruch Friedman

Yes, we were all Zionists.

David Boder

All were. The father, too?

Baruch Friedman

The father was an old . . . I mean, from a Hassidic viewpoint . . . .He was not for and he was not against.

David Boder

[In English] He was a Hassid, your father.

Baruch Friedman

[In Yiddish] Half a Hassid. Not a whole Hassid, but half a Hassid.

David Boder

Nu?

Baruch Friedman

Yes.

David Boder

Go on.

Baruch Friedman

And so then the time had come so far that . . . .We had received information that the parents were gone.

David Boder

Oh, they were taken away.

Baruch Friedman

They were taken away with a transport. And now we had a still harder task. We remained helpless, because by now they were not sending from home any more gifts for that Gentile. And after that we had no more . . .

David Boder

Who went along with the parents?

Baruch Friedman

The whole town. [Words not clear.]

David Boder

Yes, but you had still another brother?

Baruch Friedman

Yes. I had there still two more sisters and two more brothers.

David Boder

And you know anything more about your parents?

Baruch Friedman

Nothing. Not a . . . .I know that much, that they had arrived at Majdanek. Afterwards I still had a certain contact, not with them, but through a Rabbi Freeder [?], the chairman of the Slovak . . . Slovakian Rabbinat [ College of Rabbis], and he informed me that they perished, in fact [in] about September, October, in Majdanek.

David Boder

[In German/Yiddish] And the brothers?

Baruch Friedman

[In Yiddish] Too. Everybody, everybody, also.

David Boder

Hm. And so?

Baruch Friedman

After that . . . so far . . . it was already . . . .Thus I sat there by that Gentile till around February, '43. For material and financial reasons I had to get away from there. I could not pay him any more, so I had reported voluntarily to a Slovakian labor lager . . . .

David Boder

Hm.

Baruch Friedman

. . . because the Slovakian labor lagers were not being transported any more. They remained . . . .That means, in the year '43 Jews from Slovakia were not being transported any more.

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

But Slovakian Jews remained in Slovakian labor lagers.

David Boder

So in which year were they transporting?

Baruch Friedman

In the year '42.

David Boder

How do you explain it that they stopped?

Baruch Friedman

They stopped it . . . .First of all, there were no more Jews. There were only . . . .Seventy thousand Jews had left and the rest had remained because of protection [graft], because it was possible to buy off with money the Slovakian government.

David Boder

How many do you estimate did remain?

Baruch Friedman

There had remained about fifteen thousand Jews.

David Boder

You mean to say that . . . you mean to say that Czechoslovakia did not have more than a hundred thousand Jews?

Baruch Friedman

No. It is just the Slovakian government, just Slovakia. Because Slov- . . . Czechia was a protectorate.

David Boder

Aha.

Baruch Friedman

This was Slovakia only.

David Boder

Aha. Not the Sudeten.

Baruch Friedman

No, no, no, no.

David Boder

Aha.

Baruch Friedman

This was not Sudeten[?].

David Boder

And so?

Baruch Friedman

Yes. So I came, together with the brother . . .

David Boder

[In English] One moment. This concludes Spool 107. We really should have started a new spool. We are going over now to the new one, and we will splice the ten minutes of Spool 107 to 108 eventually. Illinois Institute of Technology wire recording taken at Tradate, bewteen Como and Milano in Italy on September 2nd, 1946. Abram [ends abruptly] . . .

David Boder

Italy, September the 2nd, 1946. Tradate, a community place for the Kibbutzim, displaced young persons, men and women, who strive by all means, legal or illegal, to achieve their goal, and that is to locate themselves in Palestine. The, eh . . . person reporting is Abram Perl, [age] twenty-seven, from Czechoslovakia, who eh . . . is here in one of the Kibbutzim.

Baruch Friedman

[In Yiddish] Later on I arrived . . .

David Boder

[In German/Yiddish] And so, Mr. Perl, you told me that you had reported to that voluntary, Czechoslovakian labor lager. What was that Slovakian labor lager. because around '43 they stopped sending transports . . .

Baruch Friedman

[In Yiddish] Transports.

David Boder

. . . that is, [they stopped] sending people to Treblinka, to Majdanek, from Slovakia . . . from Slovakia . . .

Baruch Friedman

Slovakia.

David Boder

And you told that there had remained altogether about fifteen, twenty thousand Jews . . .

Baruch Friedman

Yes.

David Boder

. . . out of the hundred thousand in Slovakia, and these were mostly rich people who had connections and money. And in another sense they were who? People who had hidden themselves.

Baruch Friedman

Yes.

David Boder

[In German] Yes. Nu, go on.

Baruch Friedman

[In Yiddish] And so I arrived on the 3rd of February, '44 . . . '43. I arrived in Lager Vyhne. This is in Slovakia. Together with the brother with whom I had been hidden.

David Boder

And the family was already deported?

Baruch Friedman

And the family had . . . had already been exterminated a long time ago.

David Boder

And that was our father, your mother, and . . .

Baruch Friedman

And the siblings. All the siblings.

David Boder

How many?

Baruch Friedman

We had been about fifteen. The brother . . . one brother was already married and with children. And so out of a family of fifteen persons we two had remained.

David Boder

Did you later return . . . Have you tried to look for them later?

Baruch Friedman

Yes. As I have mentioned, through a certain Rabbi Freeder, the chairman of . . . of [the community or Rabbinat of] Slovakia at that time, and he tried much. Someone said they are in Sobibor, but all had already been exterminated. Almost all. All.

David Boder

Nu?

Baruch Friedman

And so . . .

David Boder

You said 'almost' all. Have you found anybody?

Baruch Friedman

Some were still looking . . . not now, but . . . some had died there afterwards.

David Boder

Aha.

Baruch Friedman

It is . . . it is . . .

David Boder

[In German] Nu, yes.

Baruch Friedman

[In Yiddish] It is . . . it is . . . .This is now immaterial [?]. And so now I have . . . we arrived there in Lager Vyhne.

David Boder

Who is we?

Baruch Friedman

I and the brother.

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

We lived there pretty well in the beginning. We worked a little, And . . . and the Slovakian Jews who were on the outside [of the lager] supported us, so that living was quite good.

David Boder

Was it a Jewish lager?

Baruch Friedman

A purely Jewish lager but under Gentile management.

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

Under Slovakian management.

David Boder

How many people, Jews, were there?

Baruch Friedman

About three hundred.

David Boder

How did you live there?

Baruch Friedman

We, boys, lived five boys in one room. Then . . .

David Boder

Where [how come] did you get a room? What was that?

Baruch Friedman

It was a former hotel, a . . . a . . . spa . . . a watering place it is . . .

David Boder

[In English] Yes. [In German/Yiddish] A health resort.

Baruch Friedman

[In Yiddish] Health resort Vyhne, yes.

David Boder

Yes?

Baruch Friedman

And out of that lager was made, and we lived there rather well. There were beds . . .

David Boder

Hm.

Baruch Friedman

. . . and decent . . . blankets still. Not like a lager in Auschwitz, no.

David Boder

Nu?

Baruch Friedman

I only want to bring out this. Seeing that that whole area is surrounded by tall mountains, the entire area is mountainous . . . with . . .

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

. . . so we began looking for a contact with the partisans. And we talked over the possibilities in case some day the transports will start moving again, so we should be sure of not going to Auschwitz or Treblinka.

David Boder

[In German/Yiddish] Now tell me a little about the partisans. Did you . . . did you later go over to them?

Baruch Friedman

[In Yiddish] Later we . . .

David Boder

Well, we will come to it later. We will come to it.

Baruch Friedman

At the beginning we made our own plans. We went into the woods, made undergraound bunkers with . . . [we] procured weapons.

David Boder

How could you go into the woods? Were you allowed to leave the lager?

Baruch Friedman

We would go . . . it was not far from the forest. And sometimes on a Sunday, when we did not work, we would tear ourselves away. We tried various possibilities . . . employed . . . in order to save our lives because it will [could] come again to a transportation!

David Boder

Hm.

Baruch Friedman

Now it was . . .

David Boder

What did you work at there?

Baruch Friedman

People worked there mostly at trades.

David Boder

What did you do?

Baruch Friedman

I am by trade a letter painter and sign painter. So I worked at painting. There was a production of toys.

David Boder

Aha.

Baruch Friedman

Toy production.

David Boder

Yes?

Baruch Friedman

Yes. So I worked there at it. It was not bad. I cannot say that it was bad all the time.

David Boder

Nu, go on.

Baruch Friedman

This happend [?] . . .

David Boder

This was under the Slovaks.

Baruch Friedman

Under the Slovaks, yes.

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

The Germans had absolutely no access there. They were only . . . the Slovaks were only influenced by the Germans, but they were not that bad.

David Boder

Nu?

Baruch Friedman

Now we . . . yes, and so, this . . . .Thus we had been living till the 25th of August, '44.

David Boder

Hm.

Baruch Friedman

Then had . . . yes, then we already had a contact with the partisans, and we already had our own weapons, pistols. So that if it should come to a transport we were organized to offer resistance.

David Boder

Aha. And those partisans were Jews or Christians?

Baruch Friedman

No, the partisans were mostly Russians.

David Boder

Oh. Russian partisans?

Baruch Friedman

Russian partisans who had crossed over to Slovakia.

David Boder

Aha.

Baruch Friedman

And with them we came into contact, with the one who had the main contact through Bratislava. And with him we were in contact. And so there came the 25th of August. The Slovakian uprising was organized. There came a host of partisans and liberated us, the whole lager, that is in connection with the uprising.

David Boder

In '44.

Baruch Friedman

In the year '44, in August. And they took us right away . . . everyone free, that means everyone was released. One could go wherever one wanted. And many of our youngsters voluntarily joined the fight against the Germans. The Germans put up many divisions against that. He made . . . that brought about the occupation of Slovakia by the Germans.

David Boder

Yes?

Baruch Friedman

And, yes, and after the . . . the . . . the Jews have . . . large contingents of Jews who had come together, not only from our lager, also from Lager Novaki . . .

David Boder

Hm

Baruch Friedman

There were hundreds of Jews, four, five hundreds of Jews got together, and we went against the thrust of the Germans, and also of the Slovaks who were . . . sided with . . . Tisa . . .

David Boder

The Germans.

Baruch Friedman

With the Tisa and Tuka government.

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

And so . . .

David Boder

One moment.

Baruch Friedman

Yes.

David Boder

[In German/Yiddish] That happened on the 25th of August?

Baruch Friedman

[In Yiddish] August. At that time came the . . . the thrust.

David Boder

And so . . .

Baruch Friedman

Yes.

David Boder

Would you describe to me, from the 24th to the 26th of August, everything that happened there in all the details, from the [word not clear].

Baruch Friedman

Yes.

David Boder

Nu?

Baruch Friedman

The . . . that means from the crucial [?] moment when [words not clear].

David Boder

Everything, everything, everything.

Baruch Friedman

Yes.

David Boder

What did you do on that morning? What happened there?

Baruch Friedman

Happened. Well, so I will begin with a day earlier. On the 23rd of August I was in Bratislava. I was to bring various pistols and munitions from Bratislava.

David Boder

Were you there legally?

Baruch Friedman

Yes. I had received a permit from . . . from the leader of the lager . . .

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

. . . but for a different reason. He did not know what the reason was.

David Boder

[In German/Yiddish] Yes. What reason did you give him?

Baruch Friedman

[In Yiddish] I declared [the purpose of] shopping, to shop for caps and so forth. For commercial reasons.

David Boder

Hm.

Baruch Friedman

And so far we could receive permits.

David Boder

Hm.

Baruch Friedman

Where was I?

David Boder

And so you were in Bratislava . . .

Baruch Friedman

Yes.

David Boder

. . . on the 23rd of August.

Baruch Friedman

Yes. During my journey home [back], I had heard in the meantime that the German is occupying Slovakia. Now I did not know whether I should return to the lager, or not to return. What if I return to the lager [and] the German arrives there too? I was in an undecided 'mood' of mind. I did not know what to do. I came to the conclusion, I have there a brother and I must go to him. And what will happen further I do not know. And on the train still I had heard that the Slovaks were rendering resistance. And coming as far as the lager at night, it was around twelve o'clock, the whole lager is awake. No one sleeps, and there is a stirring mood.

David Boder

[In German] An excitement.

Baruch Friedman

Excitement.

David Boder

[In Yiddish] Yes.

Baruch Friedman

And we were waiting. What was to happen? Some said, 'Kaput. It is already kaput [the bitter end]. Our lives are already lost.' Some still had a little hope because we thought that we shall offer resistance, or that we will decide to join the partisans. But something different was happening here. The uprising which had been organized so that the whole of Slovakia should be liberated had partly succeeded. That means in the region of Banska-Bystrica. There came all the partisans who had been organized from before, together with Russians, and they have disarmed the troops of the surrounding region, and . . . and . . . and after, generally there surrendered one garrison after another, of the towns. In Banska-Bystrica they captured the radio station and announced that there is a free Czechoslovakia. This was on about the 24th. On the 25th again there came partisans from all those groups to our lager, Vyhne, and liberated us, too. And they took immediately a part of the entire youth on a forced march. That means for occupation and for the forward push against the other part of Slovakia who sided with the Germans. To fight against them. [Pause.]

David Boder

Nu, go on.

Baruch Friedman

Yes. Now there was the . . . the . . . .We again have . . . the brother and I did not join at first. We thought there is still time. We do not know yet. Maybe there will come a more difficult moment.

David Boder

Where did you remain?

Baruch Friedman

We left then for Zwolen, to live there in the town.

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

Hundreds of youths fell as burned offering for the reason that they threw themselves straight into the fire in the fight against the . . . against the . . . against the Germans, and against the Hlinkawites who were also fighting . . .

David Boder

What do you call the, Glinkvites?

Baruch Friedman

Hlinkavites. It was the Hlinka party which fought against Czechoslovakia.

David Boder

Linka?

Baruch Friedman

Hlinka. Andrei Hlinka.

David Boder

Linka. How do you spell it?

Baruch Friedman

H-L-I-N-K-A.

David Boder

That Hlinka was, so to say, a . . . a traitor?

Baruch Friedman

He was the traitor to Czechoslovakia, yes.

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

And later they went in his spirit. That means an independent Slovakian government [the statement is, of course, somewhat confused. D.P.B.]

David Boder

Hm.

Baruch Friedman

Yes.

David Boder

And the youngsters were killed because they were on his, on Hlinka's, side?

Baruch Friedman

No. They were on our side. They fought against them. They were not trained.

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

They just received a weapon in the hand and nothing . . . They were hardly shown how to shoot. They were not trained. So they all fell like flies. A very great number.

David Boder

And so you think they fell like flies because they had had no training.

Baruch Friedman

No training, real training. While they were in the lager there were no possibilities for proper training. And the Slovaks themselves, a part [of them] did a lot of betraying in that uprising. In Pressburg, for instance, the bridge was supposed to have been blown up and because of that [failure to do so] the uprising did not succeed. In . . . in Preskow again, in eastern Slovakia, the uprising did not succeed either, also because of the treachery of the Slovaks. So that the center remained just in . . . in the area of Banska-Bystrica. And the terrain [he uses the Hebrew term] was a small one, and it was difficult to keep in the open.

David Boder

What is a small one?

Baruch Friedman

The terrain . . . the space.

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

A small terrain.

David Boder

The land was . . .

Baruch Friedman

The land . . . the land in which we could . . . in which the rebels could operate.

David Boder

Hm.

Baruch Friedman

So that there . . . there was again a painful situation. And with every week . . .

David Boder

By 'space' you mean the piece [In English] of land.

Baruch Friedman

[In Yiddish] Yes, yes, yes, that is what I mean.

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

The piece of the land. Yes. And now the Germans drew away troops from the east, from the far east in order to crush the uprising, because the uprising as a whole lasted about two months. And now is . . . We still did not know what to do. And so anyway, I and the brother decided to join the army and . . . and we enter . . . in Zwolen we, too, joined the 20th regiment. Now we fought simply the way we could fight. The . . . the brother really fell there, one of them.

David Boder

Yes?

Baruch Friedman

Yes.

David Boder

Which one?

Baruch Friedman

That . . . that . . . my younger brother who . . .

David Boder

Who was with you in the forest.

Baruch Friedman

With me together. He fell. Yes. And I did not know what to do. And so I saw the . . . the Slovaks do not fight for themselves. They just want to send them, so that Jewish blood is spilled. And they themselves . . . .And the great anti-Semitism was present. So I was of the opinion [that] I should not fight. What shall I fight for. I see that the anti-Semitism is as it was. And so what did I do? I saw that more and more the uprising is failing and failing. Within two months the . . . the entire uprising went completely to naught. So that people, those Jews who had concentrated there from all the corners of Slovakia, who had wanted to save themselves there, remained helpless and did not know what to do. What everybody did I did too. I still had arms, so we went into the forest and began a . . . a partisan life.

David Boder

How many people?

Baruch Friedman

We went in . . . we went in around fifty Jews . . .

David Boder

Yes?

Baruch Friedman

. . . and around thirty Gentiles.

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

And we formed a group of eighty persons, organized, with weapons.

David Boder

Yes. And who was the commander?

Baruch Friedman

The commander was a . . . a . . . not a Jew, a Gentile.

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

A certain Mayer. Lieutenant Mayer.

David Boder

Yes?

Baruch Friedman

He was in command of us. [Pause.] Yes.

David Boder

Did you know that he was loyal, that he was honest?

Baruch Friedman

As long as he was going to hide with us we figured that we can trust him. Were he a traitor, I think he would not have gone to hide.

David Boder

And how did it show up later?

Baruch Friedman

That he really was, indeed straight.

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

Yes. And so . . . I also want to mention here, after that come . . . again began large transports. The German had come and occupied . . . occupied the whole of Slovakia. And the transports which had . . . again started to go. Of that part, of the fifteen thousand Jews who had remained, he dragged out another ten and sent again . . . in the year '44, in . . . in Septem- . . . around the time of October . . .

David Boder

Another ten thousand?

Baruch Friedman

Another ten thousand. He sent these, too, to Auschwitz, who, too . . . .Of them a part did remain alive. Because at that time the crematories were already a little weaker.

David Boder

In what year was that?

Baruch Friedman

It was in the year '44.

David Boder

[In German] Towards the end.

Baruch Friedman

[In Yiddish] Towards the end of the year '44, yes.

David Boder

Yes. [Testing the microphone by tapping.]

Baruch Friedman

Yes.

David Boder

Nu?

Baruch Friedman

And so in . . . in . . . this is . . . .We had come to that forest around the time of November. And it began to snow. At first it was little. We did not know what we should do. We began making preparations. We made holes for ourselves, underground. Bunkers guarded on all four sides . . . with weapons, and there we settled. [We] picked out a suitable point so that when the German comes we should be able to attack him and save our lives through . . . at least through arms. I mean to offer resistance. Thus we were living. Some . . . many times it happened [that] there had passed a German patrol . . . patrol which noticed us. What did we do? And so immediately alarm was sounded. [We] surrounded them and immediately shot them all. The German eventually knew that there are still partisans there. For many months after he constantly, constantly searched all the woods that were there. But he did not trust himself to go directly in. He knew that a lot of partisans can fall upon him suddenly and do a lot of damage to him.

David Boder

Then how did they search the woods?

Baruch Friedman

They search[ed] all over the woods. Patrols of Germans were passing through . . .

David Boder

Yes?

Baruch Friedman

. . . and simply searched all over.

David Boder

And did you see it?

Baruch Friedman

We noticed it ourselves.

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

Yes. But many times, as I said, a patrol would come close to us, too. So we had to surround them and shoot them all.

David Boder

Did they not try to beg you not to shoot them?

Baruch Friedman

We challenged them: 'Hands up.'

David Boder

Nu?

Baruch Friedman

And they did not want to surrender.

David Boder

Yes?

Baruch Friedman

They did not want to surrender. They began . . . then we . . . because we knew the type of the German. The German knew well that if he falls into the hands of a partisan, he is dead.

David Boder

Nu?

Baruch Friedman

So that they fought for life and death. They did not want to surrender because they knew that if they fell into our hands they are kaput [done for].

David Boder

Nu?

Baruch Friedman

And . . . yes. So . . . .We were living . . .

David Boder

Nu, if they would surrender, what would you have done?

Baruch Friedman

[Hesitating] I do not know.

David Boder

You do not know. It did not . . .

Baruch Friedman

I do not know.

David Boder

. . . happen?

Baruch Friedman

It did not happen.

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

There were many cases [in which] they were . . . that . . . that Germans were captured. That, let us say, a group of ten people were captured, not by our group, by other groups.

David Boder

Yes?

Baruch Friedman

So nine were ex- . . . killed . . .

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

. . . but with a brutal death, and one was released so that he should see how brutally they had been killed, and he should be able to tell his remaining comrades how they . . . what ugly deaths they had died.

David Boder

What do you call a 'brutal death'?

Baruch Friedman

For instance, to take . . . a man was taken and a nail was driven between the two eyes while still alive.

David Boder

Nu?

Baruch Friedman

And . . . or other ugly, brutal deaths.

David Boder

Hm.

Baruch Friedman

They were all tormented. Because of that they were very much afraid to get . . . to fall into partisan hands.

David Boder

Hm.

Baruch Friedman

Eating. That means we lived on that, that, that every night, or every second night, we went around into the villages there, into the neighboring villages, which the Germ- . . . there, into those villages in which the Germans did not trust themselves to enter because they knew that there they may be attacked by the local partisans. And the population received us very well. They gave us [something] to eat and to drink, and meat, and to wash, and sometimes we would even risk staying overnight, too. And it is not . . . the population was not too bad because they knew that it is also in their interest, because there were many Gentiles, too, not only Jews. Thus we lived on a pretty long time, until there happened once an event. The Russians were approaching. The front was very close. This was already in the year '45, around January.

David Boder

Nu.

Baruch Friedman

And we were waiting for the Russians to come and liberate us. Finished. But now it happened [that] the Russians had stopped in Brezno-on-Rona [?], twenty kilometers from us, and did not move forward. We did not know what to do. The front there was a very difficult one. The German patrons were constantly passing and walking about. They sensed already that there are partisans. They knew it. Occasionally they used mortars [?] on us. And . . . and they did not know . . . .We were in a very difficult position.

David Boder

[In German/Yiddish] How many partisans were there now?

Baruch Friedman

[In Yiddish] About eighty.

David Boder

Eighty.

Baruch Friedman

Fifty Jews . . .

David Boder

Did you communicate with the Russians?

Baruch Friedman

Later.

David Boder

Aha.

Baruch Friedman

Then we went . . . .It had happened that a German patrol, a strong patrol which was close to the front, had passed by and noticed us. And now it had happened that we had not surrounded them.

David Boder

Hm.

Baruch Friedman

But what then? We had shot at them, and the majority had run away.

David Boder

[In German/Yiddish] Now then, would you describe it to me? You were eighty people. What armaments, what sort of weapons did you have?

Baruch Friedman

[In Yiddish] Yes. The weapons were mostly automatics. The rest . . .

David Boder

Automatic pistols.?

Baruch Friedman

Automatic pistols. Russian ones.

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

Russian ones.

David Boder

[In German/Yiddish] Those had been received from the Russians.

Baruch Friedman

[In Yiddish] Yes. By the uprising. The Russians had supported the uprising . . .

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

. . . at that time. And gre- . . . handgrenades. And there were also about six machine guns, light machine guns. And one heavy . . . heavy machine gun which could not be used readily, because it was heavy to carry.

David Boder

Yes?

Baruch Friedman

Mostly we used just the light machine guns. Yes.

David Boder

And where did one get ammunition?

Baruch Friedman

Ammunition we still had from the uprising. Everything from the uprising.

David Boder

And so what did happen then? Let us go back to the uprising. Who had started the uprising? Did the Russians come in?

Baruch Friedman

No. Those were Russian partisans or they had supported it. Officially it was organized as a Slovakian uprising.

David Boder

Yes? Aha.

Baruch Friedman

But it did not succeed.

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

There had been a great betrayal. And afterwards it was crushed. The German arrived and crushed the uprising.

David Boder

But during the uprising you partisans, you were set free from the lager . . .

Baruch Friedman

Yes.

David Boder

. . . and you took along weapons.

Baruch Friedman

Took along weapons. We joined the uprising. Yes.

David Boder

Nu, go on.

Baruch Friedman

Yes. I want to come now to how we went over to the Russians.

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

And so it had happened when that patrol had come, that German patrol. And we had not been able to surround all of them, and many of them had escaped back. And there they told that here there is a great host of partisans and something has to be done to clear them out. So they began with mortars to . . . because they did not trust themselves to come close. They did not know how large a force there was. So they began to shoot at us with mortars in order to chase us away. Immediately our commander had a conference with the headquarters and . . . it was at eleven, forenoon . . . and at four in the afternoon we made a decision to cross the border. He worked out a plan . . . he worked out a plan, and . . . and at four in the afternoon we went and circled the entire front. There were Rumanians, too, who were fighting against . . . against the Germans. And we found them. And at about two at night we crossed the front line, together with the cables, with everything. But we were also prepared to . . .

David Boder

What does it mean, 'with the cables'?

Baruch Friedman

The . . . the cables which had been strung. The telephone wires from one front to the other front.

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

And . . . and . . . and at four in the morning we went over to the Russians.

David Boder

Did they Russians know that you were coming?

Baruch Friedman

They asked, 'Who is it?' So we said, 'Washy' [yours], our own.

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

Nu, they received us at once and we became free.

David Boder

Nu?

Baruch Friedman

Yes. To this I still want to . . . .We had been prepared for a battle. Had it come, naturally, we would have offered resistance.

David Boder

[In German/Yiddish] Against whom?

Baruch Friedman

[In Yiddish] Against the German who . . .

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

. . . in that crossing over.

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

It was accompanied with great difficulties. The snow was deep, about two meters. And added to the high mountains to go up and down . . . .But in spite of that we did not pay attention, and we . . . .There were also many women among us who suffered greatly. But still we did cross over successfully.

David Boder

Oh, there were women among the partisans?

Baruch Friedman

Yes.

David Boder

How many women were there?

Baruch Friedman

There were about eight, ten women, too. Jewish women.

David Boder

Did they shoot . . .

Baruch Friedman

They took part in everything the same as the men. There was no difference. How the men, so the women, too.

David Boder

Hm.

Baruch Friedman

And so we had crossed. It was on the 12th of February, '45, we went over . . .

David Boder

To the Russians.

Baruch Friedman

. . . to the Russians.

David Boder

Nu, what happened then?

Baruch Friedman

Everybody was set free.

David Boder

What does that mean? Were you brought before an officer? Were you brought . . .

Baruch Friedman

Yes, we had come there . . .

David Boder

Tell about it.

Baruch Friedman

We arrived there at the chief commander, at headquarters. And we were questioned about where we came from. We gave some . . . .The officer gave a summary . . . a glance over the front, how . . . how the Germans were located. And everyone received a confirmation from the Russians that he is at liberty to go home. And everyone went home--free. Volunteers who wanted . . .

David Boder

Oh, the Russians already had your town, that you call home.

Baruch Friedman

Yes, they already had my home [town].

David Boder

Aha.

Baruch Friedman

Yes, they had [it] already. Yes.

David Boder

Nu?

Baruch Friedman

And thus everybody was able to go home free. Volunteers who wanted had . . .

David Boder

Remained with the Russians?

Baruch Friedman

. . . remained with the Russians. They had voluntarily . . . or reported to the Czechoslovakian army.

David Boder

Oh, there was already a Czechoslovakian army.

Baruch Friedman

At that time it had come from Russia and one had to report in Kosice.

David Boder

Aha.

Baruch Friedman

Yes.

David Boder

Nu, tell me this. In your partisan . . . partisan group how many were officers, how many . . . how was all that carried out?

Baruch Friedman

There was a . . . there were three officers.

David Boder

[In English] Yes? [In Yiddish] That means that Czech, Mayer?

Baruch Friedman

Mayer. Then there was one Byczanowski.

David Boder

Hm.

Baruch Friedman

Also a Slovak.

David Boder

Aha.

Baruch Friedman

Then there was another one. I cannot remember exactly what his name was.

David Boder

A Jew or not a Jew?

Baruch Friedman

No, not a Jew.

David Boder

And so those three officers were . . .

Baruch Friedman

Were Gentiles.

David Boder

. . . Gentiles.

Baruch Friedman

Why? Because they had the technique, the real training. Our . . . we, among ourselves, also had a leader. His name was . . .

David Boder

A Jew?

Baruch Friedman

. . . Greenbaum. Yes.

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

A Jewish leader, Greenbaum. We had a radio apparatus.

David Boder

Yes. For sending or for receiving.

Baruch Friedman

No, for receiving.

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

That is how we knew all the news.

David Boder

Yes?

Baruch Friedman

And we also had a . . . a . . . what is it called, an apparatus for listening, an intercepting apparatus for listining, to listen in on telephone conversations.

David Boder

Aha.

Baruch Friedman

We had that.

David Boder

How did it work?

Baruch Friedman

That? We listened in on all the . . . the . . . the front communications between the Germans. And then the chief . . . the chief commander turned it over to higher authorities of the partisans, because higher up there, not far, was a high center, a place of a larger partisan group.

David Boder

Oh.

Baruch Friedman

Yes.

David Boder

[In German/Yiddish] There were other groups.

Baruch Friedman

[In Yiddish] Other groups. Not just us. We were just a small section of that, a branch.

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

But there were hundreds and hundreds of partisans, in the whole area.

David Boder

Aha.

Baruch Friedman

Yes.

David Boder

Nu?

Baruch Friedman

Sometimes there would be a task to blow up a bridge or . . . or to blow up a train.

David Boder

Hm.

Baruch Friedman

But all this was in this form. It was one's duty. A . . . a task. This one and this one have to go. And we went.

David Boder

Nu? How many partisans were killed?

Baruch Friedman

About four.

David Boder

Aha.

Baruch Friedman

In the whole time about four people were killed. Not more.

David Boder

[In German/Yiddish] How many Jews among them?

Baruch Friedman

[In Yiddish] There were no Jews. One was wounded. One died, died a normal death.

David Boder

Yes?

Baruch Friedman

Yes.

David Boder

Nu, go on.

Baruch Friedman

Yes. [Pause.] Nu, what else?

David Boder

[In German/Yiddish] So then you came home?

Baruch Friedman

[In Yiddish] Home. But this is . . . yes. This is what happened. Coming home I found nothing. One alone of the family.

David Boder

No one?

Baruch Friedman

No one.

David Boder

Nu?

Baruch Friedman

From the whole family only myself. What does one do here?

David Boder

And who was in the house?

Baruch Friedman

Nobody. Everything was deserted. The windows broken, the house broken. Everything, everything in ruins.

David Boder

What does it mean? Had it been bombed?

Baruch Friedman

Not . . . .This was because . . . because the house had been standing empty, uninhabited.

David Boder

Yes?

Baruch Friedman

People had gone there and tossed everything around, broken up everything. So that the whole house had remained completely, totally empty.

David Boder

Whose house was it? Your own house?

Baruch Friedman

Our own house.

David Boder

Nu?

Baruch Friedman

We had fields there, too.

David Boder

[In German] Horses?

Baruch Friedman

[In Yiddish] Fields. Fields.

David Boder

Yes. Nu?

Baruch Friedman

All the time the Gentiles cultivated the fields. So we wanted some sort of a . . . .Coming home I thought that we will enjoy a little more consideration where we are. Coming home already liberated, we will have a little more consideration. In the meantime, I see nothing [of the sort]. I considered some [of the people] who I knew had committed misdeeds on transports against the Jews. I wanted to avenge myself on them. I had been . . . .I thought I had some right because of having been some sort of a partisan . . .

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

So I was laughed at. Why? Because among the leaders of the Slovakian government were these same anti-Semites who were before, before that. So that I did not trust myself, and I decided on that: I leave everything. I leave the house. I leave the field, and I go to my goal. I am going Home. And so I decided. I go. I crossed over . . . .Later yet, after having been the whole time . . .

David Boder

Did you not sell the house?

Baruch Friedman

No. One cannot sell because they have not returned. The Slovaks have not returned to this day to the Jews their properties. And for everything is still as it used to be. So I decided what will I wait for. There may come some more evil, or . . . .And many times we heard about the pogroms against the jews. Here one was beaten, and there one was beaten. If one wanted to get some justice, people would pay many times with their lives, too. So I went and crossed into Germany and from there on to the goal, towards Eretz.

David Boder

Tell me, how did you go to Germany and how did you arrive in Italy?

Baruch Friedman

This was . . . with a transport I crossed. Arriving in Prague I received certain directions. At that and that time a transport is leaving. And at that and that time . . .

David Boder

A transport of what?

Baruch Friedman

Of Jews . . .

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

. . . which is going over to Germany. And with this transport there and there I have to report to what place. And there I will cross over. And it really was so. Exactly. At the right time, at the exact place [?].

David Boder

[In German/Yiddish] Who gave those instructions, the . . . the Czechs or . . .

Baruch Friedman

[In Yiddish] No, everything the Jews. Everything by Jews.

David Boder

Did the transport go by train?

Baruch Friedman

No, on foot.

David Boder

Oh, so it was a group. Not that you travelled . . .

Baruch Friedman

No, no, no, no, no. As far as the border . . .

David Boder

So how did you travel?

Baruch Friedman

As far as the border by train.

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

By train.

David Boder

Nu?

Baruch Friedman

And across the border . . . .There was an assembly point and there we crossed the border. Entirely on foot. We walked about twelve kilometers.

David Boder

Legally or illegally?

Baruch Friedman

Illegally.

David Boder

[In German/Yiddish] Nu, and how did you get the money to travel, and this and that? Did the Russians give you anything or what was done?

Baruch Friedman

[In Yiddish] No, not that. It was still so that the . . . the UNRRA was aiding. And we received help from the Joint.

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

So that so far we still could go over.

David Boder

Nu? And so?

Baruch Friedman

And from there I have . . . In Germany I sat around for about three months, four months time.

David Boder

What sort of things did you have along with you?

Baruch Friedman

A rucksack with things which I had received. Some things I still had with me and some things which I had received from the UNRRA, from the Joint.

David Boder

What did you receive?

Baruch Friedman

Some pants, a jacket.

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

And a shirt. And crossed the border. What does one need? Today one does not need any more.

David Boder

Nu? What does it mean 'one does not need any more'?

Baruch Friedman

One does not need any more. What one has here . . . .Today one does not need any more. The less one has the better . . .

David Boder

Nu?

Baruch Friedman

It is easier to walk.

David Boder

Go on.

Baruch Friedman

And there in Germany I sat around three and a half months or . . . or about four. And on with a transport . . .

David Boder

Where did you sit around in Germany?

Baruch Friedman

In FÃrth.

David Boder

And so do not call it a transport. They were groups which had decided to go. It was not officially, so to say, that the . . .

Baruch Friedman

It was . . .

David Boder

. . . UNRRA had given a transport.

Baruch Friedman

No, the UNRRA did not give. There were Jews who organized special transports which were going every day.

David Boder

Yes. And where did one go?

Baruch Friedman

Everyone went into a German lager.

David Boder

Yes. Into a German lager.

Baruch Friedman

Yes.

David Boder

Into which did . . . .In the American Zone, in the English Zone, where . . .

Baruch Friedman

Some . . . .Coming over the German side everyone could go wherever he wanted.

David Boder

Yes? Nu?

Baruch Friedman

I went to Lager FÃrth. There I had an acquaintance. And there . . .

David Boder

Did you know you had an acquaintance there?

Baruch Friedman

At first I was at FÃrth for a visit.

David Boder

Aha.

Baruch Friedman

So I met there. I figured if I find an acquaintance there I will remain there. If not, I go to another lager.

David Boder

How does one walk around in Germany? Were you not stopped?

Baruch Friedman

No, no one was stopped. Everything was free. No one was ever asked for documents. Without . . . without papers.

David Boder

Nu, go on.

Baruch Friedman

I came and registered there. And there I was about three and a half months.

David Boder

[In German] In Wirt?

Baruch Friedman

In FÃrth.

David Boder

FÃrth. F.

Baruch Friedman

FÃrth. F-U-R-T [spelling incorrect].

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

[In Yiddish] It is near Nuernberg.

David Boder

And so go on.

Baruch Friedman

And from there I went again . . . oh, yes. Being an old Zionist, I was in a Kibbutzim.

David Boder

FÃrth had a Kibbutz.

Baruch Friedman

Kibbutzim. Several Kibbutzim.

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

Yes. Zionist Kibbutzim. And then it came to personal distribution, who should go to Eretz. I was one among those. And I went across with the others, also with a transport, here to Italy.

David Boder

Aha. And you came directly to where? To Rome or . . .

Baruch Friedman

We came to Milan.

David Boder

To Milan.

Baruch Friedman

Yes.

David Boder

[In German/Yiddish] And you went in where? To the Joint or where?

Baruch Friedman

[In Yiddish] Here we went in . . . to like a union. Like a Jew goes among Jews.

David Boder

Yes.

Baruch Friedman

Yes.

David Boder

[In German/Yiddish] And from here you are waiting to go . . .

Baruch Friedman

[In Yiddish] On to Eretz.

David Boder

[In English] This concludes Spool 108, Abram Perl, which we started at Spool 107, the last ten minutes. It is a story of a young man who was not in a German concentration camp but spent the time in Czechslovakia fighting for the . . . the liberation of Czechoslovakia or the cause of the Allies and mostly fighting . . . and also fighting for his life. September 2nd, 1946. Tradate, a community place for displaced Jews, specially young people, who live in Kibbutzim, what they call. Illinois Institute of Technology wire recording.

David Boder

[In Yiddish] Is there anything else that you want to say?

Baruch Friedman

[In English] No, no.

David Boder

[In German] Thank you.

Baruch Friedman

You're welcome.