David P. Boder Interviews Helena Neufeld; August 3, 1946; Paris, France

var transcription = { interview: [ David Boder

[In English] For some reason, the first few words on this spool are missing. This is Spool 9-20. In other words, it is a reproduction of the original Spool number 20. Boder.

David Boder

. . . a young married woman, she understands a bit English, German, and Yiddish, but she prefers for fluency to speak Polish. Eh . . . [unintelligible] eh, Mrs. Neufeld . . .

David Boder

[In Russian] Расскажите мне, откуда вы и [неразборчиво] как вы попали в Париж? Говорите по-польски.

Helena Neufeld

[In Polish] Byłam w obozie w Belsen w Niemczech do wyzwolenia, potem przyjechałam do Paryża, gdzie mam moją rodzinę, jedyną, ktÃra pozostała mi przy życiu. Ponieważ cała rodzina w Polsce zginęła.

David Boder

[In Russian] А где вы родились?

Helena Neufeld

[In Polish] W Warszawie.

David Boder

[In Russian] Вы родились в Варшаве и в каком году? Расскажите мне все, что случилось в таком времени, как немцы пришли сюда.

Helena Neufeld

[In Polish] Kiedy Niemcy przyszli do Warszawy, byłam w Warszawie jeszcze krÃtki czas do października czterdz . . . trzydziestego dziewiątego roku. W październiku przeszłam granicę sowiecko-niemiecką. Pojechałam do Lwowa. Tam mieszkałam pÃłtorej roku blisko. Przeżyłam następnie wkroczenie . . . wybuch wojny sowiecko-niemieckiej. Nie zdążyłam już uciec ze Lwowa, ponieważ ewakuacja odbywała się bardzo szybko. Niemcy zaskoczyli mnie we Lwowie. Tam przeżyłam straszny pogrom, ktÃry miał miejsce w pierwszych dniach po wkroczeniu NiemcÃw. Byłam we Lwowie do chwili utwo . . . , kiedy zaprojektowano utworzenie getta lwowskiego. Wtedy uciekłam ze Lwowa, nielegalnie, do Warszawy, ponieważ w Warszawie znajdowała się moja rodzina.

David Boder

[In Russian] Вы говорите, что был погром в Львове?

Helena Neufeld

[In Polish] We Lwowie był pogrom w kilka dni po wkroczeniu NiemcÃw. Pogrom był dokonany właściwie nie przez samych NiemcÃw, ale głÃwnie przez UkraińcÃw . . . był to prawdziwie bestialski pogrom. Ukraińcy, Ukraińcy posługiwali się po prostu starym chłopskim systemem. Zabijali pałkami ludzi na śmierć, zabijali dzieci. Było wtedy bardzo wiele ofiar wśrÃd ŻydÃw.

David Boder

[In Russian] А немцы позволили им этот погром?

Helena Neufeld

[In Polish] Niemcy . . . to było właściwie zaaranżowane przez NiemcÃw, ale Niemcy woleli nie występować jawnie sami, tylko woleli, żeby to wyglądało jako spontaniczny odruch UkraińcÃw.

David Boder

[In Russian] А как вы вернулись в Варшаву?

Helena Neufeld

[In Polish] Do Warszawy jechałam właściwie jako Aryjka, jako Polka, katoliczka, ale nie miałam żadnych dokumentÃw, przy czym jestem dosyć podobna do ŻydÃwki, więc droga była bardzo niebezpieczna. W Krakowie na dworcu, to było o dwunastej w nocy, jakiś volksdeutsche, to znaczy volksdeutsche, szpicel niemiecki, tak, złapał mnie, pytał mnie o papiery. Nie miałam żadnych papierÃw. Znalazłam się na gestapo, ale przypadkiem, dzięki temu, że napotkałam tam na jakiegoś urzędnika kolejowego, Polaka . . . bardzo miłego i przyzwoitego człowieka, udało mi się wydostać. Odprowadził mnie na dworzec i pojechałam do Warszawy. W Warszawie już wtedy też nie wolno było Żydom poruszać się po tak zwanej aryjskiej stronie. Byli zamknięci w getcie. No, ale jakoś udało mi się przejść przez tą . . . przez dzielnicę polską i dostałam się do . . . dostałam się do getta przez jakąś dziurę w murze.

David Boder

[In Russian] А вы что, были уже замужем тогда?

Helena Neufeld

[In Polish] Nie, nie byłam zamężna, nie.

David Boder

[In Russian] Нет, вы не были замужем. Конечно. А вот в Варшаве вы, значит, жили в гетто?

Helena Neufeld

[In Polish] Tak, w Warszawie byłam w getcie od listopada czterdziestego pierwszego roku. Przez cały czas, aż do akcji wysiedleńczej.

David Boder

[In Russian] Расскажите мне, как была жизнь в варшавском гетто.

Helena Neufeld

[In Polish] Kiedy pierwszy raz znalazłam się w getcie, nie mogę opisać, jak wstrząsające wrażenie to wywołało na mnie. Od razu natknęłam się na takie widoki, z ktÃrymi już pÃźniej się oswoiłam, ale o ktÃrych nigdy nie mogę zapomnieć. Było wiele zburzonych domÃw w getcie. We wnękach murÃw siedziały dzieci żydowskie, blade, wychudzone, jak szkielety. Cieniutkie rączki, nÃżki . . . i żebrały, cienkimi głosikami błagały o chleb. To było, pamiętam, pierwsze moje wrażenie. Drugie, rÃwnie wstrząsające, to było to, że wszyscy ludzie nosili opaski na ręku. To był jakiś dziwny świat ludzi z opaskami, ale ludzie ci zachowywali się jak normalni, porusza . . .

David Boder

[In Russian] Ну и как [неразборчиво] в гетто?

Helena Neufeld

[In Polish] W getcie byłam do chwili głÃwnej akcji, to znaczy do lip . . . do dwudziestego drugiego lipca czterdziestego drugiego roku. Następnie przeżyłam tą całą akcję.

David Boder

[In Russian] Скажите мне, кто была с вами . . . был ваш отец, мать . . . где все эти были?

Helena Neufeld

[In Polish] Nie, kiedy przyjechałam do Warszawy, ojciec mÃj już nie żył, a brat został zabity przez NiemcÃw. Brat był bardzo wcześnie zabrany, ponieważ jeszcze, zdaje się w czterdziestym roku, Niemcy wzięli wielu inteligentÃw żydowskich jako zakładnikÃw i pÃźniej ich rozstrzelali. Tak że byłam z matką i z siostrą.

David Boder

[In Russian] А где ваш отец был э-э-э . . . сперва э-э-э . . . как э-э-э . . . ваш отец . . . что . . . умер сперва или что?

Helena Neufeld

[In Polish] Ojciec umarł w parę miesięcy po wybuchu wojny. Dokładnie nie wiem, bo byłam we Lwowie. Był bardzo słabym człowiekiem, przeżył bombardowanie Warszawy . . . I w ogÃle był człowiekiem bardzo delikatnym i to wszystko, co widział, wpływało bardzo źle i pogorszyło to jego stan tak, że umarł w kilka miesięcy potem.

David Boder

[In Russian] А чем ваш отец занимался? С чего ваша семья жила до войны?

Helena Neufeld

[In Polish] Ojciec był nauczycielem.

David Boder

[In Russian] Что?

Helena Neufeld

[In Polish] Ojciec był nauczycielem.

David Boder

[In Russian] Это что? Учителем? И что учил?

Helena Neufeld

[In Polish] Ojciec uczył języka polskiego, matematyki w szkołach powszechnych dla dzieci żydowskich.

David Boder

[In Russian] Ага. А сам он что окончил?

Helena Neufeld

[In Polish] Ojciec mÃj uczył się na kursach zorganizowanych przez synagogę żydowską, dla ŻydÃw, ktÃrzy chcieli się uczyć nauk świeckich, a potem zdawał egzamin nauczycielski u jakiegoś profesora polskiego. Otrzymał dyplom.

David Boder

[In Russian] И он умер, значит, после того, как немцы пришли в Польшу . . .

Helena Neufeld

[In Polish] Tak, umarł w parę miesięcy po tym.

David Boder

[In Russian] Он где умер? В Варшаве?

Helena Neufeld

[In Polish] Tak umarł w Warszawie.

David Boder

[In Russian] Ну . . . а . . . в гетто он умер?

Helena Neufeld

[In Polish] . . . jeszcze nie było getta.

David Boder

Jeszcze nie . . .

David Boder

[In Russian] Ну, значит, вы были в гетто и с кем вы были в гетто?

Helena Neufeld

[In Polish] . . . z matką, z siostrą i z mężem siostry.

David Boder

[In Russian] И где вы жили там?

Helena Neufeld

[In Polish] Myśmy żyli na Nowolipiu w domu . . .

David Boder

[In Russian] В доме?

Helena Neufeld

[In Polish] . . . w naszym mieszkaniu, ponieważ to mieszka . . . Nowolipie należało do getta.

David Boder

[In Russian] А . . . значит, вы остались в своем доме, потому что [неразборчиво] сделали часть гетто. Хорошо.

Helena Neufeld

[In Polish] Tak.

David Boder

[In Russian] А этот дом принадлежал кому? [неразборчиво] Кто был хозяин дома?

Helena Neufeld

[In Polish] No był właściciel domu, przed wojną . . .

David Boder

[In Russian] Еврей или . . .

Helena Neufeld

[In Polish] To był Żyd.

David Boder

[In Russian] Да. И вы платили за квартиру?

Helena Neufeld

[In Polish] . . . z początku płaciliśmy, a potem . . . ja nie pamiętam.

David Boder

[In Russian] Хорошо. Когда вы, значит, вышли из гетто?

Helena Neufeld

[In Polish] Potem zaczęła się akcja wysiedleńcza w dwudzie . . . dwudziestego drugiego lipca czterdziestego drugiego roku . . . wtedy ukrywaliśmy się trochę.

David Boder

[In Russian] В гетто?

Helena Neufeld

[In Polish] W samym getcie, jeżeli akcja była w . . . na jednej ulicy, tośmy przechodzili na drugą ulicę.

David Boder

[In Russian] А какая это акция была, скажите [неразборчиво] . . .

Helena Neufeld

[In Polish] Niemcy . . . ukazały się plakaty na murach, podpisane nawet przez gminę żydowską, że wszyscy Żydzi powinni zgłosić się do punktÃw przesiedleńczych . . . i będą przesiedleni na wschÃd. Każdy otrzyma trzy kilo chleba, kilo marmolady, dostar . . . dostarczy się wagonÃw i tymi wagonami Niemcy . . . Żydzi pojadą na wschÃd. Tam się ich osiedli w małych miasteczkach i tam będą pracować. Następnie było wymienione, że od akcji wysiedleńczej zwolnieni są ci Żydzi, ktÃrzy pracują w fabrykach niemieckich, następnie pracownicy gminy żydowskiej.

David Boder

[In Russian] И там это . . . были госпитали в гетто . . . были доктора?

Helena Neufeld

[In Polish] Tak, były szpitale w getcie, byli lekarze, tylko że chorzy umierali po prostu z głodu. Było mało lekarstw. Nawet jak chorego udało się wyleczyć, to i tak nie miało się go czym odżywiać. Tak że była bardzo duża śmiertelność.

David Boder

[In Russian] И куда и где хоронили людей? А где хоронили [неразборчиво]?

Helena Neufeld

[In Polish] Ludzi chowano na cmentarzu żydowskim.

David Boder

[In German/English] Was . . . was, war [unintelligible] . . . was that in Ghetto? The jÃdische?

Helena Neufeld

[In Polish] Cmentarz żydowski był trochę poza gettem, ale dostawało się przepustki i można było . . . nawet rodzina też mogła odprowadzić tych zmarłych . . . i można było ich chować na cmentarzu na getcie, na starym żydowskim cmentarzu. Jednych chowano we wspÃlnych grobach, . . . były ogromne wspÃlne groby, . . . była śmiertelność ostatnio około pięciu tysięcy ludzi miesięcznie, a tych, ktÃrzy mogli sobie pozwolić, chowano w grobach pojedynczych.

David Boder

[In Russian] Ну а потом как вы уехали из гетто?

Helena Neufeld

[In Polish] Potem . . . po pierwszej akcji ja zostałam, dlatego że była . . . pozostało jeszcze około czterdziestu tysięcy ŻydÃw po pierwszej akcji. Więc z tego część została na terenach kilku fabryk niemieckich, w ktÃrych wyrabiano mundury dla wojska, buty, kożuchy i tak dalej. Więc udało mi się ukryć, ja tam pracowałam w takim ambulatorium fabrycznym. No i byłam w getcie do stycznia czterdziestego trzeciego roku. W styczniu wybuchła druga akcja . . . i w styczniu uciekłam na aryjską stronę, . . . właśnie w czasie tej drugiej akcji . . . też ucieczka była bardzo niebezpieczna, ale wyjechaliśmy jakimś autem fabrycznym, ja niby jako pracownica tej fabryki. Była [niezrozumiały], znaczy się taka brama w murze. Tam stali żandarmi niemieccy i kontrolowali każdego, kto wyjeżdżał z getta. No i akurat, jak to auto wyjeżdżało, przyjechał patrol SS-owski, ktÃry przeprowadzał akcje. Kazano wszystkim wysiąść z auta. Rewidowano. Ja byłam jedyną kobietą. Nawet wszyscy mężczyźni byli pewni, że mnie od razu zabiorą na Umschlagplatz, to był ten plac zborny, gdzie zbierano wszystkich ŻydÃw, ale jakimś dziwnym przypadkiem pozwolono mi wsiąść do auta i wyjechaliśmy. Tam auto się zatrzymało, gdzieś na ulicy Puławskiej. Miałam tam znajomych, AryjczykÃw. Wysiadłam z auta i w ten sposÃb wyszłam z getta.

David Boder

[In Russian] [неразборчиво] говорите дальше.

Helena Neufeld

[In Polish] No, było mi bardzo trudno ukrywać się, ponieważ mam wygląd bardzo semicki. Ci Polacy, u ktÃrych byłam, przyjęli mnie dobrze, ale musiałam szereg razy zmieniać mieszkanie. Ostatni raz zamieszkałam na Muranowskiej ulicy, akurat na wprost getta. No i w ten sposÃb widziałam akcję niemiecką w kwietniu czterdziestego trzeciego roku. Powstanie w getcie warszawskim, . . . ponieważ nasze okna . . .

David Boder

[In Russian] Вы были там, когда [неразборчиво]

Helena Neufeld

Я была, видела, я видела.

David Boder

Вы видели. Ну, расскажите про восстание.

Helena Neufeld

[In Polish] Więc okna nasze wychodziły akurat na rÃg ulicy Muranowskiej i Nalewek. W ten sposÃb mogliśmy obserwować cały plac Muranowski, część Nalewek i ulicę . . . zdaje się Miłą, ktÃra prowadziła właśnie do tego Umschlagplatzu, na ktÃrym zbierano wszystkich ŻydÃw. Tak że widzieliśmy wszystkie pochody żydowskie, ktÃre Niemcy prowadzili na Umschlagplatz. Osiemnastego kwietnia nagle rano zaczęła się strzelanina. Nie wiedzieliśmy w ogÃle, że [niezrozumiały]. Doszliśmy do okien. Widzieliśmy, że mur getta jest otoczony bardzo gęsto posterunkami, ktÃre . . . każdy posterunek składał się zwykle z jednego Niemca, jednego Ukraińca, jednego policjanta polskiego. Posterunki były ustawione co dziesięć, piętnaście krokÃw . . . i co pewien . . . nie pamiętam, czy każdy, czy co drugi posterunek miał karabin maszynowy. Wiedzieliśmy od razu, że szykuje się jakaś akcja w getcie, bo każda akcja była poprzedzona właśnie obsadzeniem całego muru. No i rozpoczęła się formalna bitwa. Bardzo zaciekła. Więc słyszeliśmy karabiny maszynowe. Następnie granaty. W pewnym momencie usłyszeliśmy znany . . . usłyszałam znany odgłos, ale nie wierzyłam oczom. To były tanki. Spojrzałam w Nalewki . . . i rzeczywiście z Nalewki powoli wyjeżdżały dwa tanki niemieckie. No to już znaczyło, że to jest koniec getta.

David Boder

[In Russian] Ну, расскажите, что потом случилось с вами, как долго вы были в Варшаве и как вы убрались из Варшавы.

Helena Neufeld

[In Polish] Potem ukrywałam się jeszcze jakiś czas, ale było mi bardzo trudno ukrywać się. PÃźniej Niemcy zabrali nas do . . . zabrali mnie do obozu. Do Belsen-Bergen. To było w lipcu czterdziestego trzeciego roku. W tym obozie byłam dwadzieścia miesięcy. Przeszło dwadzieścia miesięcy . . . do jakiegoś trzynastego kwietnia czterdziestego piątego roku. Wtedy zaczęto ewakuować obÃz. Zbliżali się podobno Anglicy. Ewakuowano nas dziesiątego kwietnia. Dwa tygodnie byłam w pociągu do dwudziestego trzeciego kwietnia.

David Boder

[In Russian] Вас эвакуировали из Бельзен?

Helena Neufeld

[In Polish] Tak . . .

David Boder

[In Russian] Кто?

Helena Neufeld

[In Polish] Niemcy, Niemcy mieli zwyczaj, wszystkie obozy, do ktÃrych zbliżali się Anglicy czy Amerykanie, ewakuować. O ile zdążyli. Tak więc Belsen też zaczęli ewakuować i mnie ewakuowali.

David Boder

[In Russian] В Бельзен знали, что вы еврейка?

Helena Neufeld

[In Polish] Tak w Belsen byli . . . było bardzo wielu ŻydÃw. Byli Żydzi polscy, Żydzi węgierscy, Żydzi rumuńscy, jugosłowiańscy, Żydzi holenderscy.

David Boder

[In Russian] Ага, э-э-э . . . как долго вы были в Бельзен?

Helena Neufeld

[In Polish] Przeszło dwadzieścia miesięcy.

David Boder

[In Russian] Сколько?

Helena Neufeld

Больше чем двадцать.

David Boder

Двадцать месяцев. Расскажите про жизнь в Бельзен. Как вы жили в этом . . . блок ваш . . . и так далее.

Helena Neufeld

[In Polish] Więc . . .

David Boder

[In Russian] Вы работали в Бельзен?

Helena Neufeld

[In Polish] Nie, myśmy nie pracowali.

David Boder

[In Russian] Нет. Значит, двадцать месяцев вы не работали. Сколько вас было человек в одном блоке?

Helena Neufeld

[In Polish] Początkowo to była . . . myśmy byli trzymani oddzielnie . . . to byli Żydzi z Polski. Więc to była grupa przeszło dwa tysiące pięćset osÃb . . . początkowo. Następnie zaczęto w październiku . . . już po trzech miesiącach wysłano z naszej grupy przeszło tysiąc osÃb. Blisko dwa tysiące osÃb. PÃźniej dowiedzieliśmy się, że wysłano ich do Oświęcimia.

David Boder

[In Russian] Э-э-э . . . как вы спали там в этом бараке?

Helena Neufeld

[In Polish] Z początku warunki jeszcze były trochę lepsze. Nie było tak ciasno. Więc każdy z nas miał swoją pryczę . . . , ale prycze były dwupiętrowe. Jedna była dolna, a druga była gÃrna . . . i bardzo ciasno ustawione. Nie można się było obrÃcić. Te korytarzyki były tak ciasne . . . to nas bardzo męczyło. Przykrywaliśmy się kocami. Mieliśmy takie sienniki. Dostawaliśmy zupę, chleb, czasem trochę margaryny.

David Boder

[In Russian] А что делали целый день?

Helena Neufeld

[In Polish] Nic . . . nic. Nasza grupa nie pracowała. Były grupy, ktÃre pracowały, inne nie pracowały.

David Boder

[In Russian] А вы знали эту женщину в Бельзен . . . как ее звали?

Helena Neufeld

[In Polish] Irma . . .

David Boder

[In Russian] Ирма [неразборчиво]?

Helena Neufeld

[In Polish] Nie, ja jej nie znałam, ale komendanta Kramera znałam.

David Boder

[In Russian] Вы знали Крамера?

Helena Neufeld

[In Polish] Tak. Widziałam go parę razy. Z początku mieliśmy innego komendanta, Hassa, a potem zastąpił go Kramer.

David Boder

[In Russian] А вы были здоровы в Бельзен?

Helena Neufeld

[In Polish] Nie . . . w Belsen . . . Przyjechałam do Belsen już chora, . . . bo byłam jeszcze dwa tygodnie w więzieniu, w Warszawie, na Pawiaku. No i poza tym byłam, przeżyłam bardzo dużo w czasie, kiedy się ukrywałam. Przyjechałam chora i potem, . . . wszyscy byli chorzy, dlatego żeśmy dostawali bardzo mało jeść tak, że wszyscy byli spuchnięci. Mieli nogi spuchnięte i twarze spuchnięte i wszyscy byli bardzo słabi. Początkowo jeszcze dostawaliśmy jeść. Potem coraz gorzej, coraz gorzej. Pierwszy rok jeszcze jako takośmy wytrzymali. Chociaż zimę spędziliśmy w kamiennych barakach. Było zimno. Dachy przeciekały. Woda się lała.

David Boder

[In Russian] Так . . . скажите, а если кто-нибудь заболевал, что делали тогда?

Helena Neufeld

[In Polish] Było . . . między tymi więźniami był, byli lekarze. Oni leczyli chorych, a oprÃcz tego był taki duży szpital. Jak były jakieś poważniejsze wypadki, to meldowało się niemieckiemu lekarzowi, . . . no i tych chorych się zabierało do szpitala.

David Boder

[In Russian] Так . . . а потом, значит, вас эвакуировали из Бельзен куда?

Helena Neufeld

[In Polish] Ten pociąg jechał tam i z powrotem, tam i z powrotem, dlatego że wszystkie drogi były przecięte i były bombardowane, stacje się paliły, tak że pociąg miał jechać do Theresienstadt, do Czech . . .

David Boder

[In German] Tschechâ . . .

Helena Neufeld

[In Polish] . . . tak, ale bardzo niedaleko zajechał, dlatego że maszynista nie mÃgł prowadzić pociągu po tych bombardowanych drogach.

David Boder

[In Russian] [неразборчиво]

Helena Neufeld

[In Polish] Były naloty . . . Nie. Były naloty, bombardowania . . .

David Boder

[In Russian] Вы не доехали до Терезиенштадт . . .

Helena Neufeld

[In Polish] Nie, myśmy gdzieś byli . . .

David Boder

[In Russian] . . . И кто вас освободил?

Helena Neufeld

[In Polish] Rosjanie.

David Boder

[In Russian] Русские?

Helena Neufeld

[In Polish] Tak.

David Boder

[In Russian] Русские вас освободили? Расскажите, как случилось это.

Helena Neufeld

[In Polish] [niezrozumiały]

David Boder

[In Russian] Вы были в поездах?

Helena Neufeld

[In Polish] . . . myśmy byli w wagonach . . . w wagonie towarowym. Noc . . . nawet całą noc pociąg stał. Nawet było dosyć spokojnie. Z daleka było słychać strzały, ale nie było żadnego nalotu. Z samego rana, o szÃstej może, ktoś przebiegł koło naszego wagonu i powiedział: âjuż są Rosjanie, już Niemcy uciekliâ.

David Boder

[In Russian] Что они, русские, вам дали есть?

Helena Neufeld

[In Polish] Tak, więc wszyscy wybiegli z wagonu i rzeczywiście byli dwaj sowieccy żołnierze na koniach. No i powiedzieli: âwyjdźcie już z wagonÃw. Każdy może iść na wieś. Tam znajdziecie . . . wejdźcie do mieszkań, tam . . . â.

David Boder

[In Russian] В каком городе это было?

Helena Neufeld

[In Polish] . . . to było koło . . . [niezrozumiały], gdzieś koło Drezna. Małe miasteczko.

David Boder

[In Russian] Хорошо. [неразборчиво] ну, оттуда когда вас освободили . . . куда вы поехали?

Helena Neufeld

[In Polish] . . . myśmy byli chorzy bardzo, więc . . .

David Boder

[In Russian] Ваша сестра была с вами?

Helena Neufeld

[In Polish] Nie, nie było z mojej rodziny nikogo. Więc poszliśmy do najbliższej wioski niemieckiej. Tam weszliśmy do domu niemieckiego, wykąpaliśmy się, po pierwsze, i położyliśmy się do łÃżek, i leżeliśmy w łÃżkach.

David Boder

[In Russian] И оттуда куда вы поехали?

Helena Neufeld

[In Polish] Leże . . . miesiąc czasu leżeliśmy tam, bo nie mieliśmy sił chodzić. Byliśmy bardzo słabi, a potem ja pojechałam do Paryża.

David Boder

[In Russian] Зачем вы в Париж поехали? У ва . . .

Helena Neufeld

[In Polish] Bo w Polsce nie miałam rodziny . . . wiedziałam przecież, . . . matka moja zginęła w czasie akcji jeszcze. Jej siostra, też wiedziałam, że zginęła. Tak że pojechałam do Paryża, gdzie mam rodzinę.

David Boder

[In Russian] У вас есть родственники в Париже?

Helena Neufeld

[In Polish] Mam kuzynki dwie.

David Boder

[In Russian] У вас есть две кузины тут, в Париже.

Helena Neufeld

[In Polish] Tak, tak.

David Boder

[In Russian] Ну, а что вы теперь собирали . . . А где вы вышли замуж?

Helena Neufeld

[In Polish] Za mąż ja wyszłam w getcie.

David Boder

[In Russian] О! Вы вышли в гетто?

Helena Neufeld

[In Polish] Tak.

David Boder

[In Russian] И что с мужем вашим [неразборчиво].

Helena Neufeld

[In Polish] Mąż też był w obozie.

David Boder

[In Russian] Куда?

Helena Neufeld

[In Polish] . . . też był . . . w Belsen był.

David Boder

[In Russian] Вас послали, мужчин и женщин . . . А немцы знали, что это был ваш муж?

Helena Neufeld

[In Polish] Tak, tak, oni znali, że to mÃj mąż.

David Boder

[In Russian] И э-э-э . . . потом с вами все время ехали, доехали до Бельзен и остались [неразборчиво].

Helena Neufeld

[In Polish] W Belsen, tam byliśmy oddzielnie, a potem znÃw byliśmy razem, a potem nas ewakuowali.

David Boder

[In Russian] И были вместе, когда русские пришли . . . вы были вместе?

Helena Neufeld

[In Polish] Wszyscy, tak.

David Boder

[In Russian] Вы были вместе. И тогда вы решили оба поехать в Париж?

Helena Neufeld

[In Polish] Tak.

David Boder

[In Russian] Как вы поехали, у вас были деньги?

Helena Neufeld

[In Polish] Nie, myśmy nie mieli wcale pieniędzy i jechaliśmy bez pieniędzy cały czas, autami wojskowymi, a potem pociągami dla repatriantÃw.

David Boder

[In Russian] Вас впустили во Францию или [неразборчиво]?

Helena Neufeld

[In Polish] . . . wpuścili. Ja mÃwię trochę po francusku i ja mam rodzinę . . .

David Boder

[In Russian] Где вы учились по-французски?

Helena Neufeld

[In Polish] W szkole jeszcze nauczyłam się, ja bardzo lubiłam francuski.

David Boder

[In Russian] Вы что, ходили в гимназию в Варшаве?

Helena Neufeld

[In Polish] Tak.

David Boder

[In Russian] Да. А ваш муж где учился?

Helena Neufeld

[In Polish] Też w Warszawie.

David Boder

[In Russian] А откуда он английский знает?

Helena Neufeld

[In Polish] On uczył się angielskiego.

David Boder

[In Russian] Ага. А что ваш муж делает в Париже?

Helena Neufeld

[In Polish] No . . . z początku myśmy nic nie robili, myśmy się źle czuli. Teraz on pracował trochę jako tłumacz.

David Boder

[In Russian] А что вы собираетесь делать?

Helena Neufeld

[In Polish] Nie wiemy jeszcze, to bardzo ciężka decyzja. Mam przyjaciÃł w Ameryce, ktÃrzy bardzo chcą, żebym tam pojechała. Rodziny nie mam gdzie indziej. Może zostanę w Paryżu. Nie wiadomo.

David Boder

[In Russian] Ага. У вас есть родственники в Америке?

Helena Neufeld

Нет. Подруги.

Helena Neufeld

[In Polish] PrzyjaciÃł mam w Ameryce. [niezrozumiały]

David Boder

[In Russian] Нет родственников. А ваш муж чем занимается? Что он работает?

Helena Neufeld

[In Polish] On pracował jako tłumacz.

David Boder

[In Russian] [неразборчиво]

Helena Neufeld

[In Polish] Z Amerykanami.

David Boder

[In Russian] С американскими?

Helena Neufeld

[In Polish] Tutaj, w amerykańskich instytucjach, bo zna angielski.

David Boder

[In Russian] Что он делает?

Helena Neufeld

[In Polish] Ja nie wiem nawet.

David Boder

[In Russian] И для американского правительства, и для еврейских организаций.

Helena Neufeld

[In Polish] Nie, nie, to nie to . . . nie wiem . . . dla polskich czy dla amerykańskich.

David Boder

[In Russian] Да. Он работает для них. И он придет домой в десять часов?

Helena Neufeld

[In Polish] Tak, on przyjdzie.

David Boder

[In Russian] Он придет. Скажите, [неразборчиво] были какие-нибудь песни, которые эти пленные пели?

Helena Neufeld

[In Polish] My?

David Boder

[In Russian] Да.

Helena Neufeld

[In Polish] . . . pieśni mało . . .

David Boder

[In Russian] [неразборчиво]

Helena Neufeld

[In Polish] Tak, były . . .

David Boder

[In Russian] [неразборчиво] есть новые песни, которые делали в этом лагере?

Helena Neufeld

[In Polish] Nie, nie, nie . . . nie.

David Boder

[In Russian] Вы не знаете . . .

Helena Neufeld

[In Polish] Nie, nie . . . u nas owszem pisano wiersze.

David Boder

[In Russian] Что?

Helena Neufeld

[In Polish] Wiersze.

Helena Neufeld

[In Russian] Стихи.

David Boder

Писали . . . и тоже стихи писали? Знаете какие-нибудь [неразборчиво]?

Helena Neufeld

[In Polish] Nie, ja nie pisałam, może mąż będzie pamiętał coś.

David Boder

[In Russian] Вы знаете какие-нибудь [неразборчиво]?

Helena Neufeld

[In Polish] Nie.

David Boder

[In Russian] Не знаете . . .

David Boder

[In English] Well, this concludes the record of Ms. Helena Neufeld. Eh . . . she . . . eh . . . insists on making her record in Polish, she is apparently conscious about her language, and she is staying with her hus . . . , she married her husband in the Ghetto in Warsaw, and it so happened that through all the deportations they were together. August the 3rd, 1946. Paris the home [unintelligible] Jews. After concluding the record of so many, as often happens, you get some new data. On the question of [unintelligible] she tells me that she is a dentist graduated from Warsaw.

David Boder

[In German] Wann haben Sie dentistry studiert?

Helena Neufeld

[In Polish] [niezrozumiały]

David Boder

[In Russian] [неразборчиво]?

Helena Neufeld

[In Polish] Studiowałam od trzydziestego pierwszego do końca trzydziestego piątego roku . . . tysiąc dziewięćset trzydziestego pierwszego do końca tysiąc dziewięćset trzydziestego piątego roku.

David Boder

[In Russian] Так сколько же вам лет?

Helena Neufeld

Тридцать три.

Helena Neufeld

[In Polish] Trzydzieści trzy.

David Boder

[In Russian] Вы что, поступили в зубоврачебную школу в Варшаве? Когда? Сразу после гимназии?

Helena Neufeld

[In Polish] Nie, właściwie nie chciałam [niezrozumiały] romanistykę. Chciałam wyjechać za granicę do Francji, ale rodzice bardzo pragnęli, żebym wstąpiła na dentystykę, więc . . .

David Boder

[In Russian] Что вы теперь работаете тут? У дантиста или как, сами работаете?

Helena Neufeld

[In Polish] [niezrozumiały]

var english_translation = { interview: [ David Boder

[In English] For some reasons the first few words in this spool are missing. This is Spool 9-20. In other words this is a reproduction of the original Spool number 20. Boder.

David Boder

[Missing: "This is Spool number 20, taken at the Jewish Committee's home in Paris on Rue Guy Patin on August the 3rd, 1946. The person to be interviewed is Mrs. Helena Neufeld . . ."] . . . a young married woman. She understands a bit of English, German, and Yiddish, but she prefers, for fluency, to speak Polish. Eh . . . [unintelligible] eh, Mrs. Neufeld . . .

David Boder

[In Russian] Tell me where you are from, and how did you come to Paris? Speak Polish.

Helena Neufeld

[In Polish] I was in Camp Belsen in Germany till the liberation. Afterwards I came to Paris where I have relatives, the only ones who remained alive.

David Boder

[In Russian] Aha.

Helena Neufeld

[In Polish] The rest of the family in Poland was killed.

David Boder

[In Russian] And where were you born?

Helena Neufeld

[In Polish] In Warsaw.

David Boder

[In Russian] Yes. You were born in Warsaw. Tell me what happened when the Germans came there.

Helena Neufeld

When the Germans arrived in Warsaw. I remained in Warsaw a short time, till October, '39. In October I crossed the Soviet-German border. I went to Lwow. There I lived about a year and a half. Then I lived through the entry . . . the outbreak of the Soviet-German war. I wasn't able to leave Lwow fast enough, because the evacuation took place very fast. I was trapped by the Germans in Lwow. There I lived through a terrible pogrom which took place in the first days after the Germans arrived. I was in Lwow till [words not clear] . . . till the creation of the Ghetto in Lwow. Then I ran away from Lwow illegally, to Warsaw, because my family was living in Warsaw.

David Boder

[In Russian] You said that there was a pogom in Lwow?

Helena Neufeld

[In Polish] Yes. The pogrom in Lwow took place a few days after the Germans arrived. The Pogrom was carried out actually not by the Germans themselves, but mostly by the Ukrainians. It was really a bestial pogrom. The Ukr- . . . Ukrainians simply made use of the old Polish system. They beat people to death with clubs. They killed children. There were many Jewish victims at that time.

David Boder

[In Russian] The Germans allowed them to make a pogrom?

Helena Neufeld

[In Polish] The Germans? [Chuckle.] It had actually been arranged by the Germans. But the Germans preferred not to take an active part, but they preferred that it should look like a spontaneous uprising of the Ukrainians.

David Boder

[In Russian] How did you return to Warsaw?

Helena Neufeld

[In Polish] Warsaw . . . to Warsaw I traveled actually as an Aryan, as a Polish woman, a Catholic. However, I didn't have any documents. Since I look quite a bit like a Jewess, the trip was dangerous. In Cracow on the railroad stationâit was twelve o'clock at nightâsome Folk-German, that means . . . eh . . . eh . . . a Folk-German . . .

David Boder

[In Russian] Yes?

Helena Neufeld

[In Polish] . . . a German informer, yes, he caught me. He asked me for papers. I didn't have any papers. I found myself at the Gestapo, but by accident, thanks to that, that I had met there some railway official, a Pole, a very fine and descent person, I succeeded in getting out. He accompanied me to the station, and I went to Warsaw. In Warsaw, too, at that time Jews were not permitted to go to the so-called Aryan side. They locked me up in the ghetto. But somehow I succeeded in crossing the . . . the Polish section, and I got in . . . I got into the ghetto through an opening in the wall.

David Boder

[In Russian] Were you married then?

Helena Neufeld

[In Polish] No, I wasn't married.

David Boder

[In Russian] You weren't married.

Helena Neufeld

[In Polish] No.

David Boder

[In Russian] In Warsaw you lived in the Ghetto?

Helena Neufeld

[In Polish] Yes. I was in the Warsaw Ghetto from November, '41, throughout the entire time till the resettlement action.

David Boder

[In Russian] Tell me, how was life in the Warsaw Ghetto?

Helena Neufeld

[In Polish] Upon first coming into the Ghetto . . .

David Boder

[In Russian] Yes.

Helena Neufeld

[In Polish] I cannot describe the shocking impression it had aroused in me. At once I came upon sights which I later encountered much too often, but which I shall never be able to forget. There were many houses in ruins inside the Ghetto. Jewish children were sitting among the ruins, pale, emaciated, like skeletons, thin little hands and legs. And [they] were begging. With thin little voices they were begging for bread. This was, I remember, my first impression. The second, and an equally shocking one, was [the fact] that all the people were wearing armbands on the arms. It was a strange world of people with armbands. But people were behaving as if that was normal. They were moving about . . .

David Boder

[In Russian] What? [For some reason there is a chuckle in which both participate.] Yes. And how long were you in the Ghetto?

Helena Neufeld

[In Polish] I was in the Ghetto till the moment of the main action, that means till Jul- . . . till the 22nd of July, 1942. Then I lived through there the entire action.

David Boder

[In Russian] Wait a moment. Who was with you? Was your father there? Your mother? Who else was there?

Helena Neufeld

[In Polish] No. When I arrived in Warsaw my father wasn't alive any more, and my brother had been killed by the Germans. My brother had been very early taken away. In '40 yet the Germans had taken many Jewish intellectuals as hostages and shot them afterwards. So that I was [there] with my mother and my sister.

David Boder

[In Russian] Aha. And where was your father? Eh . . . how did your father . . . did your father die before, or what?

Helena Neufeld

[In Polish] My father died a few months after the outbreak of the war. I do not know exactly when, because I was in Lwow. He was a very frail man. He had lived through the bombing . . .

David Boder

[In Russian] Aha.

Helena Neufeld

[In Polish] . . . of Warsaw. And he was altogether a very delicate person, and everything that he saw . . .

David Boder

[In Russian] Aha.

Helena Neufeld

[In Polish] . . . and things were looking very bad, and that made his condition worse, so that he died a few months later.

David Boder

[In Russian] What was your father's occupation? What did your family live on before the war?

Helena Neufeld

[In Polish] My father was a teacher.

David Boder

[In Russian] What?

Helena Neufeld

[In Polish] My father was a teacher.

David Boder

[In Russian] A teacher? What did he teach?

Helena Neufeld

[In Polish] Father taught the Polish language, mathematics, in the public schools for Jewish children.

David Boder

[In Russian] Aha. And he himself, what did he finish [what training did he have] ?

Helena Neufeld

[In Polish] My father studied in schools established by Jewish synagogues for Jews who wanted to receive a liberal education.

David Boder

[In Russian] Aha.

Helena Neufeld

[In Polish] And afterwards he passed a teacher's examination with a certain Polish professor.

David Boder

[In Russian] Aha.

Helena Neufeld

[In Polish] He received a teacher's diploma.

David Boder

[In Russian] That means he died before the Germans entered Poland?

Helena Neufeld

[In Polish] Yes. He died a few . . .

David Boder

[In Russian] Where did he die, in Warsaw?

Helena Neufeld

[In Polish] In Warsaw.

David Boder

[In Russian] Aha. Nu, and . . . did he die in the Ghetto?

Helena Neufeld

[In Polish] There was no Ghetto yet.

David Boder

[In Polish] There was no Ghetto yet.

David Boder

[In Russian] So you were in the Ghetto. With whom were you in the Ghetto.

Helena Neufeld

[In Polish] With [my] mother, with [my] sister, and with [my] sister's husband.

David Boder

[In Russian] Where did you live?

Helena Neufeld

[In Polish] We lived on Nowolipia, in . . .

David Boder

[In Russian] In a house?

Helena Neufeld

[In Polish] In our apartment. That apartment . . . Nowolipia belonged to the Ghetto.

David Boder

[In Russian] Aha. So you remained in your apartment . . .

Helena Neufeld

[In Polish] Yes.

David Boder

[In Russian] . . . because Nowolipia was made a part of the Ghetto.

Helena Neufeld

[In Polish] Yes.

David Boder

[In Russian] All right. That house belonged to whom? [Pause.] Well, who was the landlord of the house?

Helena Neufeld

[In Polish] Nu, there was the owner of the house. Before the war he was . . .

David Boder

[In Russian] A Jew or . . .

Helena Neufeld

[In Polish] It was a Jew. [Words not clear.]

David Boder

[In Russian] Yes. And did you pay rent?

Helena Neufeld

[In Polish] In the beginning we paid and later on . . . I don't remember.

David Boder

[In Russian] All right. When did you go into the Ghetto?

Helena Neufeld

[In Polish] Then the resettlement action started, on the 22nd of July, 1942. At that time . . . we were hiding a little . . .

David Boder

[In Russian] In the Ghetto?

Helena Neufeld

[In Polish] In the Ghetto itself. If the action took place on one street, we would go over to the next street.

David Boder

[In Russian] What kind of action was it? Tell me about the action.

Helena Neufeld

[In Polish] Then appeared . . . the Germans . . . posters appeared upon the walls, even signed by the Jewish Community Council, that all the Jews have to report to resettlement points, and they will be resettled to the East. Everyone will receive three kilos of bread, a kilo of marmalade. RR-cars will be supplied, and in these RR-cars the Germans . . . [correction] the Jews will go to the East. There they will be settled in small towns, and there they will work. Next it was mentioned that the Jews who are working in German plants are exempted from this resettlement. Next, the workers in the Jewish Community Council . . . I don't remember. My husband . . .

David Boder

[In Russian] And there, what . . . Were there any hospitals in the Ghetto? Were there doctors?

Helena Neufeld

[In Polish] Yes. There were hospitals in the Ghetto. There were doctors. Only the sick were dying simply of hunger. There was little medicine. Even if they did succeed in curing a sick person, there still was no food to nurse him back to health, so that there was a very high mortality.

David Boder

[In Russian] And where to . . . where were the people buried?

Helena Neufeld

[In Polish] What is that?

David Boder

[In Russian] Where were they buried? [In German] Where were they buried?

Helena Neufeld

[In Polish] Oh. People were buried in the Jewish cemetery.

David Boder

[In German/English] Was . . . was the Jewish cemetery inside the Ghetto?

Helena Neufeld

[In Polish] The Jewish cemetery was a little outside the Ghetto, but passes could be gotten, and one could . . . even the family could accompany the deceased.

David Boder

[In Russian] Yes.

Helena Neufeld

[In Polish] Yes. And they could be buried in the cemetery on Gesia [Street] , in the old Jewish cemetery.

David Boder

[In Russian] Aha.

Helena Neufeld

[In Polish] The poor were buried in communal graves. There were huge communal graves, because the mortality toward the end was around five thousand people a month, and those who could afford it were buried in individual graves.

David Boder

[In Russian] Yes. Nu? Afterwards how did you leave the Ghetto?

Helena Neufeld

[In Polish] Afterwards, after the first action, I remained, because there was . . . there had remained around forty thousand Jews after the first action. Of them a part was left in a few German plants in which were manufactured uniforms for the army, shoes, fur coats, and so forth. I was able to hide myself. I was working there in a kind of factory dispensary.

David Boder

[In Russian] Hm.

Helena Neufeld

[In Polish] I was in the Ghetto till January, '43. In January the second action broke out, and in January I escaped to the Aryan side during the course of the second action. Also the escape was very dangerous, but we drove out in a factory truck. I pretending to be a worker of that factory. There was a check point, that means a gate in the wall. There stood German gendarmes checking on everybody leaving the Ghetto. Well, just as the truck was driving out, as SS patrol which was carrying out the action drove by. Everybody was told to get out of the truck. We were searched. I was the only woman. All the men were sure that I would be taken away to the distribution depot. That was the assembly place where all the Jews were being assembled. But for some strange reason they permitted me to get back on the truck, and we drove away. Near Pulaski Street the truck stopped. I had friends there, Aryans. I got out of the truck, and in this way I left the Ghettov.

David Boder

[In Russian] What happened then? Continue, please.

Helena Neufeld

[In Polish] Nu, it was very difficult for me to hide, because I have a very Semitic appearance. The Poles with whom I was hiding received me well, but I had to change my lodgings several times. The last time I was living on Muranowski Street right across from the Ghetto. Well, and that is how I was able to see the German action of April, '43, the uprising of the Warsaw Ghetto.

David Boder

[In Russian] Yes.

Helena Neufeld

[In Polish] Because our windows . . .

David Boder

[In Russian] Did you live there during the uprising?

Helena Neufeld

I lived vis-a-vis. I saw [it]

David Boder

Yes, you saw [it] Now tell about the uprising.

Helena Neufeld

[In Polish] Our windows faced directly the corner of Muranowska and Nalewki Streets. In this way we could observe the whole Muranowska Square, part of Nalewki [Street] , and, I think, Mila Street which led precisely to that distribution depot where all the Jews were assembled. So that I was able to see all the Jewish convoys which the Germans were leading to the distribution depot. On the 18th of April in the morning shots were suddenly heard. We didn't know what was going on. We went over to the windows. We saw that the wall of the Ghetto was thickly surrounded by numerous patrols. Each patrol ordinarily consisted of one German, one Ukrainian, and one Polish policeman. The patrols were ten, fifteen feet apart, and I don't remember if each or every other patrol had a machine gun. We knew right away that an action in the Ghetto was in the offing, because every action always began by just such an encirclement of the entire wall. Well, and there began a regular battle, a very furious battle. At first we heard machine guns, then grenades. Suddenly we heard a familiar . . . I heard a familiar noise, but I couldn't believe that they were tanks. I looked on Nalewki [Street] , and there, indeed, two German tanks were slowly driving into Nalewki. Well, that meant the end of the Ghetto.

David Boder

[In Russian] Tell me, what happened to you afterwards? How long were you in Warsaw, and how did you get out of Warsaw?

Helena Neufeld

[In Polish] Afterwards I was still hiding for some time, but it was very difficult for me to hide. Later on the Germans took us to . . . took me to the lager, to Bergen-Belsen. This was in July in the year '43. In this lager I was twenty months, over twenty months, till around the 13th of April of the year '45. At that time they started to evacuate the camp. It seemed that the English were approaching. We were evacuated on the 10th of April. Two weeks I was in the train, until the 23rd of April.

David Boder

[In Russian] You were evacuated from Belsen.

Helena Neufeld

[In Polish] Yes.

David Boder

[In Russian] Who?

Helena Neufeld

[In Polish] The Germans. The Germans were in the habit of evacuating all the camps which the English or the Americans were approaching, provided they had time.

David Boder

[In Russian] Hm.

Helena Neufeld

[In Polish] They began to evacuate Belsen, too, and I was evacuated.

David Boder

[In Russian] Did they know in Belsen that you are a Jewess?

Helena Neufeld

[In Polish] Yes. In Belsen there were very many Jews. There were Polish Jews, Hungarian Jews, Rumanian Jews, Yugoslavian, Dutch Jews.

David Boder

[In Russian] Aha. How long were you in Belsen?

Helena Neufeld

[In Polish] Over twenty months.

David Boder

[In Russian] How many?

Helena Neufeld

Over twenty months.

David Boder

Twenty months?

Helena Neufeld

[In Polish] Yes.

David Boder

[In Russian] Tell me about the life in Belsen. How were you living in your block and so forth?

Helena Neufeld

[In Polish] So . . .

David Boder

[In Russian] Did you work in Belsen?

Helena Neufeld

[In Polish] No, we didn't . . .

David Boder

[In Russian] No.

Helena Neufeld

[In Polish] . . . work.

David Boder

[In Russian] That means you didn't work for twenty months?

Helena Neufeld

[In Polish] No.

David Boder

[In Russian] How many people were in a block?

Helena Neufeld

[In Polish] In the beginning there were . . . we were kept separately, the Polish Jews. This was a group of over two thousand five hundred persons, in the beginning. Later on they began . . . in October, after three months, they sent out over a thousand people from our group.

David Boder

[In Russian] Hm.

Helena Neufeld

[In Polish] About two thousand people. Later we found out that they were sent to Auschwitz.

David Boder

[In Russian] How did you sleep there in the barracks?

Helena Neufeld

[In Polish] In the beginning conditions were still a little better. It wasn't that crowded, and every one of us had his plank bed.

David Boder

[In Russian] Yes?

Helena Neufeld

[In Polish] But the plank beds were two-tiered, a lower one and an upper one, very closely set. One couldn't turn around. The spaces between them were very narrow. This fatigued us very much. We covered ourselves with blankets. We had such paillasses. We received a soup, bread, sometimes a little margarine.

David Boder

[In Russian] What did you do all day?

Helena Neufeld

[In Polish] Nothing, nothing. Our group didn't work. There were groups which worked, and which didn't work.

David Boder

[In Russian] Did you know in Belsen that woman . . . What was she called? . . . eh . . .

Helena Neufeld

[In Polish] Irma . . .

David Boder

[In Russian] Irma Gray, or . . . [reference to Irma Grese]

Helena Neufeld

[In Polish] No, I didn't know her, but I knew the Commandant Kramer.

David Boder

[In Russian] You did know Kramer?

Helena Neufeld

[In Polish] Yes. I saw him a few times. In the beginning we had a different Commandant, Kass [?] , and afterwards Kramer took his place.

David Boder

[In Russian] Hm.

Helena Neufeld

[In Polish] Yes.

David Boder

[In Russian] Yes. And you, were you in good health in Belsen?

Helena Neufeld

[In Polish] No. In Belsen . . . I arrived in Belsen already sick, because I had been in prison for two weeks in Warsaw, in the Pawiak [Prison]

David Boder

[In Russian] Hm.

Helena Neufeld

[In Polish] Well, and besides, I had gone through a great deal during the time when I was hiding. I arrived sick, and later on . . . everybody was sick, because we got very little food, so that everybody was very weak. At first we received food. Later on it became worse and worse. The first year we lived through somehow, even though during the winter we lived in stone barracks. It was cold. The roofs were leaky. Water was pouring in.

David Boder

[In Russian] Yes. Tell me, if anybody got sick what did they do then?

Helena Neufeld

[In Polish] There were . . . among the prisoners there were doctors. They treated the sick, and besides that there was a large hospital. In case there were any serious cases it was reported to the German doctor. Well, and the sick were taken to the hospital.

David Boder

[In Russian] Yes. And later on you were evacuated from Belsen. Where to?

Helena Neufeld

[In Polish] The train was traveling there and back, there and back. Because all the roads were out and were bombed. Railroad stations were burning, so that . . . the train was supposed to go to Theresenstadt, to Czechoslovakia.

David Boder

[In German] Czechâ . . .

Helena Neufeld

[In Polish] Yes. But it didn't travel very far, because the engineer couldn't run the train on the bombed out roads.

David Boder

[In Russian] Yes. [Words not clear.]

Helena Neufeld

[In Polish] There were air raids. No? There were air raids. We were bombed.

David Boder

[In Russian] You didn't go to Theresenstadt?

Helena Neufeld

[In Polish] No.

David Boder

[In Russian] No.

Helena Neufeld

[In Polish] We were of course . . .

David Boder

[In Russian] And who liberated you?

Helena Neufeld

[In Polish] The Russians.

David Boder

[In Russian] The Russians?

Helena Neufeld

[In Polish] Yes.

David Boder

[In Russian] The Russians liberated you. Tell [me] , how did it happen?

Helena Neufeld

[In Polish] During one . . .

David Boder

[In Russian] Were you in trains?

Helena Neufeld

[In Polish] We were in RR-cars, in a freight car, even during the night. All night the train was standing. It was even quite peaceful. From afar shots could be heard, but there was no air raid. Early in the morning, around six, someone ran past our RR-car and said, 'The Russians are already here.'

David Boder

[In Russian] Aha.

Helena Neufeld

[In Polish] The Germans had already run away.

David Boder

[In Russian] Did the Russians feed you?

Helena Neufeld

[In Polish] Yes. Then all the people ran out of the RR-cars, and there really were two Russian soldiers on horses. And they said, 'You can leave the RR-cars now. Everybody can go to the village. There you will find . . . go into the houses. There . . . '

David Boder

[In Russian] In what town was that?

Helena Neufeld

[In Polish] It was . . . somewhat around Falkenburg, near Theresenstadt.

David Boder

[In Russian] Aha.

Helena Neufeld

[In Polish] A small town.

David Boder

[In Russian] All right. After the liberation where did you go from there?

Helena Neufeld

[In Polish] We were very sick then.

David Boder

[In Russian] Your sister was with you?

Helena Neufeld

[In Polish] No, there was no one from my family, no one.

David Boder

[In Russian] Yes.

Helena Neufeld

[In Polish] Then we went to the nearest German village. There we went into a German house. First of all we bathed and climbed into beds and [chuckle] lay in the beds.

David Boder

[In Russian] Yes. And from there where did you go?

Helena Neufeld

[In Polish] We lay . . . a month's time we lay there, because we had no strength to walk. We were very weak, and afterwards I went to Paris.

David Boder

[In Russian] Why did you go to Paris? You have . . .

Helena Neufeld

[In Polish] Because in Poland I had no family. I knew, of course, my mother had perished during the action. And my sister I also knew had perished. So that I went to Paris where I have family.

David Boder

[In Russian] You do have family in Paris?

Helena Neufeld

[In Polish] I have two [female] cousins.

David Boder

[In Russian] You have two cousins here . . .

Helena Neufeld

[In Polish] Yes.

David Boder

[In Russian] . . . in Paris.

Helena Neufeld

[In Polish] Yes.

David Boder

[In Russian] And what do you intend to . . . Where did you get married?

Helena Neufeld

[In Polish] I got married in the Ghetto.

David Boder

[In Russian] Oh! You got married in the Ghetto.

Helena Neufeld

[In Polish] Yes.

David Boder

[In Russian] And what happened to your husband?

Helena Neufeld

[In Polish] My husband was also in a lager.

David Boder

[In Russian] Where?

Helena Neufeld

[In Polish] He was also . . . he was in Belsen.

David Boder

[In Russian] Oh. They sent men and women. Did the Germans know that he was your husband?

Helena Neufeld

[In Polish] Yes. Yes, they knew that he was my husband.

David Boder

[In Russian] And he went with you together all the time, and arrived in Belsen? And from Belsen you were evacuated . . .

Helena Neufeld

[In Polish] In Belsen, there we lived separately. And then we were again together. And then we were evacuated.

David Boder

[In Russian] And you were together . . . And when the Russsians arrived you were together?

Helena Neufeld

[In Polish] Yes. Everybody . . .

David Boder

[In Russian] Yes, you were together. And then you two decided to go to Paris.

Helena Neufeld

[In Polish] Yes.

David Boder

[In Russian] How did you travel? Did you have money?

Helena Neufeld

[In Polish] No, we had no money whatsoever, but we traveled without money all the time. In military cars and later in trains for the repatriates.

David Boder

[In Russian] Did they allow you to enter France, or you . . .

Helena Neufeld

[In Polish] They let us in. I speak a little French, and I have family in Paris.

David Boder

[In Russian] Where did you learn to speak French?

Helena Neufeld

[In Polish] I learned it in school yet. I liked the French language very much.

David Boder

[In Russian] Did you attend the gymnasium in Warsaw?

Helena Neufeld

[In Polish] Yes.

David Boder

[In Russian] Yes. And where did your husband study?

Helena Neufeld

[In Polish] Also in Warsaw.

David Boder

[In Russian] How come he knows English?

Helena Neufeld

[In Polish] He studied English.

David Boder

[In Russian] Aha, and what does your husband do in Paris?

Helena Neufeld

[In Polish] Well, in the beginning we didn't do anything. We weren't feeling well. Now he is working a little as an interpreter.

David Boder

[In Russian] Aha, and what do you intend to do?

Helena Neufeld

[In Polish] We don't know yet. It is a very hard decision. We have friends in America who want us very much to come over. I don't have any family anywhere else. Maybe I will remain in Paris. We don't know yet.

David Boder

[In Russian] Aha. You have relatives in America?

Helena Neufeld

No. Just girl friends.

Helena Neufeld

[In Polish] In America I have friends, a girl friend.

David Boder

[In Russian] But you have no relatives. And your husband, what is his occupation? What does he do?

Helena Neufeld

[In Polish] He was working as an interpreter.

David Boder

[In Russian] What is that?

Helena Neufeld

[In Polish] With the Americans.

David Boder

[In Russian] With the Americans?

Helena Neufeld

[In Polish] Here. In Americans institutions, because he knows English.

David Boder

[In Russian] What institutions?

Helena Neufeld

[In Polish] I don't even know.

David Boder

[In Russian] For the American government or for Jewish organizations?

Helena Neufeld

[In Polish] No, no. They aren't . . . I don't know whether for Polish or for American.

David Boder

[In Russian] Yes. He is working for them.

Helena Neufeld

[In Polish] Yes.

David Boder

[In Russian] And he will return home by ten o'clock?

Helena Neufeld

[In Polish] Yes. He will return . . .

David Boder

[In Russian] [Words not clear.] Tell me, in Belsen did you have any songs which the prisoners were singing?

Helena Neufeld

[In Polish] We?

David Boder

[In Russian] Yes.

Helena Neufeld

[In Polish] Songs? Very few . . .

David Boder

[In Russian] Yes. Jewish or . . .

Helena Neufeld

[In Polish] Yes, there were.

David Boder

[In Russian] . . . new songs which were composed there in the lager?

Helena Neufeld

[In Polish] No, no, no, no.

David Boder

[In Russian] You don't know any?

Helena Neufeld

[In Polish] No, no. By us . . . Of course, people wrote verse.

David Boder

[In Russian] What?

Helena Neufeld

[In Polish] Verse. [In Russian] Verse.

David Boder

[In Russian] People wrote.

Helena Neufeld

[In Polish] Yes.

David Boder

[In Russian] Did you also write poetry? Do you know any?

Helena Neufeld

[In Polish] No, I didn't write [any] Maybe my husband will remember some.

David Boder

[In Russian] Do you know any?

Helena Neufeld

[In Polish] No.

David Boder

[In Russian] You don't know any.

David Boder

[In English] Well, this concludes the record of Mrs. Helena Neufeld. She insists on making her record in Polish. She is apparently conscious about her language. And she is saying that she married her husband in the ghetto of Warsaw. And it so happened that during all the deportations they were together. August the 3rd, 1946. Paris. The home for adult Jews . . . After concluding the record, how so many . . . how [it] often happens, you have some new data. On the question 'What is she working in?' she tells me she is a dentist, graduated from Warsaw.

David Boder

[In German] When did you study dentistry?

Helena Neufeld

[In Polish] [Words not clear.]

David Boder

[In Russian] When did you study in Warsaw? How long ago?

Helena Neufeld

[In Polish] I studied from 1931 to the end of 1935. From 1931 to the end of 1935.

David Boder

[In Russian] How old are you now?

Helena Neufeld

Thirty-three.

Helena Neufeld

[In Polish] Trzydzieści trzy.

David Boder

[In Russian] Did you enter a technical school in Warsaw? When? Right after the gymnasium?

Helena Neufeld

[In Polish] No. I really didn't want to study for a dentist. One year I studied Romantics, I wanted to travel abroad, to France, but my parents insisted that I study for a dentist, so then . . .

David Boder

[In Russian] Aha.

Helena Neufeld

[In Polish] . . . after a year, after . . .

David Boder

[In Russian] Where are you working here? For a dentist, or are you working for yourself?

Helena Neufeld

[In Polish] For myself. I can't [words not clear]