David P. Boder Interviews Raisel Roset; July 30, 1946; Paris, France

var transcription = { interview: [ David Boder

[In German] Sagen Sie mir, was ist Ihr Namen?

Raisel Roset

[In Yiddish] רייזל ראסעט.

David Boder

[In German] Was ist die Namen?

Raisel Roset

[In Yiddish] רייזל ראסעט.

David Boder

[In German] Raisel?

Raisel Roset

[In Yiddish] ראסעט.

David Boder

[In German] Roset?

Raisel Roset

[In Yiddish] יא.

David Boder

[In German] War das Ihr Namen in Poland auch? Gesprechen . . . [unklar; Boder lacht nervÃs].

Raisel Roset

[In Yiddish] יא.

David Boder

[In German] Das war Ihr Namen. Un wie alt sind Sie, Frau Rose?

Raisel Roset

Schon fÃnfzig Jahre alt.

David Boder

Sind Sie fÃnfzig Jahre alt.

Raisel Roset

[In Yiddish] יא.

David Boder

[In German] Sind Sie verheiratet?

Raisel Roset

[In Yiddish] יא.

David Boder

[In German] Eh, wo ist Ihr Mann?

Raisel Roset

[In Yiddish] ער איז געוועזן אין אקופירטן [ראם?] פון פוילן, און ווען ס'איז אויסגעשאסן די דייטש-רוסישע קריג, פון. דאן אום, האב איך שוין פון אים קיין [אכט?] נישט. פון קיעוו, ליידער, [אומקלאר?] אז ער איז געפאלן.

David Boder

[In German/Yiddish] Gefallen?

Raisel Roset

[In Yiddish] ער איז אומגעקומען. מ'אט אים אומגעבראכט.

David Boder

[In German/Yiddish] Wer?

Raisel Roset

[In Yiddish] שטילערהייט] איך ווייס נישט].

David Boder

[In German] So, wie haben Sie das . . . [unklar]?

Raisel Roset

[In Yiddish] דאס האב איך געהערט. דאס האט מיר איין קוזינע געשריבן פון פוילן, אז ער איז אין קרעמענעץ אומגעבראכט געווארן.

David Boder

[In German] Uh huh. Sie haben eine Kusine in Poland?

Raisel Roset

[In Yiddish] מיין מאנס א קוזינע.

David Boder

[In German] In Russisch-Poland oder in Freien-Poland?

Raisel Roset

[In Yiddish] אין פרייען פוילן.

David Boder

[In German/Yiddish] Freien Poland. Now, sagen Sie mir, wen sind Sie . . . sind die דייטשן gekomm . . . Wie haben Sie gelebt?

Raisel Roset

[In Yiddish] אין זאמאשטש.

David Boder

[In German] Wie?

Raisel Roset

[In Yiddish] לובלינער קרייז-זאמאשטש, לובלינער קרייז.

David Boder

[In German/Yiddish] Lubliner Kreis? Und das was Poland?

Raisel Roset

[In Yiddish] יא.

David Boder

[In German/Yiddish] Un wer sind dortn אריינגעקאמעןâdie Russiansâdie Russen?

Raisel Roset

[In Yiddish] די דייטשן.

David Boder

[In German/Yiddish] די דייטשן? Nu, erzÃhl mir.

Raisel Roset

[In Yiddish]זיי זענען געווען . . . [אומקלאר?] טאגע, די דייטשן זענען אריינגעקומען דעם 6טן ווזשעשין. און . . . . [אומקלאר?] טאגע, האבן זיי פארלאסט זאמאשטש, און ס'זענען געקומען די רוסן.

David Boder

Ah ha.

Raisel Roset

דאן איז מיין מאן אוועק מיט זיי אויך . . . [אומקלאר?] פון א ציוניסטישער ארגאניזאציע, און די זענען געווען דער ערשטע געשיקט געווארן די קאנצענטראציע לאגערן. איז ער אוועק קיין דובנאוו.

David Boder

Ah ha.

Raisel Roset

און אכער, קיין קרעמענעץ.

David Boder

Uh huh.

Raisel Roset

די גאנצע צייט האב איך באקאמען [באקומען] פון אים בריף, אבער אכער, ווען ס'איז אויסגעבראכן די רוסיש-דייטש קריג, האט זיך די קארעספאנדענץ איבערגעריסן. איך האב א ספעציעלן שליח צו אים געשיקט, און דער, האט מיך [אומקלאר?] פון דעם ידיעה פון מיין איידעם, האט ער מיך אפגענארט אז מיין מאן איז קיין רוסלאנד געפארן, אויף טיף רוסלאנד.

David Boder

Yeah.

Raisel Roset

איך בין געווען בארויקט, און דאן האט זיך אנגעהויבן אונדזערע טענהן אין פוילן.

David Boder

[In German/Yiddish] So, wer גלויבן Sie, hat dem Mann umgebracht?

Raisel Roset

[In Yiddish] איך ווייס דאס נאך נישט.

David Boder

[In German/Yiddish] Die דייטשן oder die [Russen]?

Raisel Roset

[In Yiddish] איך ווייס דאס נאך נישט. איך האב דאס נאך נישט דערפארן.

David Boder

Uh huh.

Raisel Roset

פאר מע' זאגט מיר נאך נישט דעם גאנצן אמת.

David Boder

Uh huh.

Raisel Roset

און דאן האט זיך אנגעהויבן דעם טערמין [אומקלאר?] פון אויסזידלען יידן.

David Boder

די דייטשן . . .

Raisel Roset

יא, די [משיעור?] אויס יודען. האט מען געמאכט אין דער שטאט זאמאשטש אין גענצן [גאנצן] יודענריין.

David Boder

Yeah.

Raisel Roset

און אלע זאמאשטשער איינוווינער האט מען געשיקט אין א קליינעם שטעטל, 02 קילאמעטער פון זאמאשטש קיין איזביצא [?]. דארט, האט זיך ווידער אנגעפאנגען דאס זעלבע. איין [אומקלאר?] יידן האט געפארט נאך דער צווייטער. אין איינעם טאג האבן מיר געזען אז אונדזער פרעזעז פון יודענראט איז אנטלאפן. דאן, האבן מיר געווייסט [געוווסט] אז עס קומט פון דעם, צו דעם נישט גוטע זאך.

David Boder

[In English] Yes.

Raisel Roset

[In Yiddish] און דאן, דער וואס האט געהאט מעגלעכקייטן, האט זיך געראטעוועט. איז פארשטענדלעך. און איך, אין דער האפענונג אז מיין מאן איז אין רוסלאנד, האב איך באשאפט ארישע פאפירן.

David Boder

[In German] Was fÃr Papiern?

Raisel Roset

[In Yiddish] ארישע.

David Boder

[In German/Yiddish] Arische Papieren?

Raisel Roset

[In Yiddish] און כ'בין אנטלאפן.

David Boder

Aha.

Raisel Roset

איך בין אנטלאפן צו א באקאנטע, כלומרישע פאמיליע, און דארט בין איך געוועזן 6 וואכן. און אכער, האבן זיי מיר שוין נישט געוואלט האלטן, ווייל ס'אט זיי אויך געדראט דויטשן [דייטשן] ווען מע' טרעפט מיך ביי זיי. האב איך געמוזט נעמען מיין פעקל און ווייטער וואנדערן. בין איך געפארן קיין טשענסטאכאוו. אין טשענסטאכאוו בין איך געוועזן א פאר וואכן, זיך ארומגעדרייט יעדן טאג, נישט גענעכטיקט, אויף קעלט, געמוזט ארומגיין גאנצע טעג אויף די גאס, געווען שווער פאר מיר צו געפינען א וווינונג, און דאן האב איך געזען אז ס'איז קיין פלאן נישט פאר מיר אויכעט, און קריק אריין אין דעם יודענלאגער.

David Boder

Uh huh.

Raisel Roset

אין געטא - צוריק אין געטא - אין יידישן געטא.

David Boder

Yeah.

Raisel Roset

אין יידישן געטא, האט זיך אנגעהויבן ווידער די אייגענע פיין. ווייטער דעפארטאציעס, און כ'אב ז . . . - מיך האב זיך פארשריבן צו ארבעטן אין אן אמוניציע פאבריק. און דארט האב איך געארבעט 5 מאנאט.

David Boder

Uh huh.

Raisel Roset

און אכער, בין איך געווער [געוואר] געווארן אז ס'וועט זיין א סעלעקציע - די עלטערעס [?] 'וועט מען זעלבספארשטענדלעך אוועקשיקן אין די גאז-קאמערן, און די יינגערע וועט מען לאזן. און איך, אלס עלטערע פרוי, האב פארשטאנען אז ס'קומט דער סוף. האב איך ווייטער אנגעהויבן זוכן עצות [?] ווי זיך צו ראטעווען. איך האב זיך ווידער פארשרייבט - נאך א מאל ארישע פאפירן - און כ'בין אנטלאפן פון טשענסטאכאוו. פון דען בין איך אויף דער פוילישער זייט אלס אריאן דעפארטירט געווארן ק'[יין] דייטשלאנד אויף ארבעט. דא . . .

David Boder

[In German] Why haben Sie deportiert die Aryen?

Raisel Roset

[In Yiddish] די דייטשן?

David Boder

Ja.

Raisel Roset

אלס אריאן האבן זיי מיך דעפארטירט ק'[יין] דייטשלאנד אויף ארבעט.

David Boder

א, זיי האבן געדאכט אז זי זינט א דייטשין?

Raisel Roset

א נישט באגערן[?]!

David Boder

[In German] Aha, als Polin.

Raisel Roset

Yeah.

David Boder

[In Yiddish] נו?

Raisel Roset

געקומען קיין דויטשלאנד [דייטשלאנד], האט מען שוין דארט געשיקט קיין לאטערינגען.

David Boder

Uh huh.

Raisel Roset

דארט, האבן זיי מיך באשטימט איך וויל גיין ארבעטן אויף א פירם.

David Boder

אויף א פעלד?

Raisel Roset

אויף א פירמע.

David Boder

Uh huh.

Raisel Roset

און דארט האב איך אפגעארבעט 02 מאנאט, א שווערע קאטאר[גע].

David Boder

[In German] Was keine Arbet was?

Raisel Roset

Erdarbeit.

David Boder

Erdarbeit?

David Boder

[In Yiddish] לאנקע ארבייט?

Raisel Roset

לאנקע ארבייט, גארטן ארבייט . . .

David Boder

Uh huh.

Raisel Roset

אין שטוב, איבער א . . . [אומקלאר?]

David Boder

[In German/Yiddish] Vollzeit haben Sie gearbet als a Frau in a Haus?

Raisel Roset

[In Yiddish] א הויפטפרוי אין גארטן, אין פעלד, איבעראל האב איך געארבעט.

David Boder

יא, איר האט געארבעט מיט דער פאמיליע?

Raisel Roset

מיט נאך מענטשן. ס'איז געוועזן נאך דארט; ס'איז געווען א רוסן מיידל, א דעפארטירטע; ס'איז געוועזן צוויי קריגס-געפאנגענע, און מיט די צוזאמען, האב איך געארבעט 02 מאנאט - זייער, זייער שווער.

David Boder

אנטשולדיק מיר, פאר וועמען האבן זי געארבעט?

Raisel Roset

פאר דעם פירמער.

David Boder

פאר דעם פירמער?

Raisel Roset

א דויטשע פירמער.

David Boder

Uh huh. Yeah.

Raisel Roset

און אכער, זענען . . .

David Boder

[In German/Yiddish] Haben Sie gut genumen zu Ihnen . . . [unklar]?

Raisel Roset

[In Yiddish] איינער יא, זי, זייער שלעכט.

David Boder

. . . [?אומקלאר]

Raisel Roset

ס'אט מיר . . . [אומקלאר?] געפעלט אויך. איך האב א סך מאל געהונגערט. זי איז זייער א שלעכטע פרוי געווען.

David Boder

און ער איז?

Raisel Roset

ער, ניט.

David Boder

[In English] Alright.

Raisel Roset

[In Yiddish] און דאן, נאך 02 מאנאט שווערע ארבעט, אין די געגנט [וואס איז] אקופירט געווארן פון די אמעריקאנער, און די האבן מיך באפרייט.

David Boder

נאך 02 מאנאט?

Raisel Roset

נאך 02 מאנאט ארבעט.

David Boder

Uh huh.

Raisel Roset

און די האבן מיך באפרייט און האבן מיך געשיקט ק'[יין] פאריז.

David Boder

[In German] Wie?

Raisel Roset

[In Yiddish] קיין פראנקרייך. זיי האבן מיך געשיקט נאך פראנקרייך.

David Boder

[In German] Sie haben . . . [unklar?] geschriben?

Raisel Roset

[In Yiddish] יא.

David Boder

[In German] Warum?

Raisel Roset

[In Yiddish] איך האב זיי געבעטן.

David Boder

Oh.

Raisel Roset

איך וויל נאך פראנקרייך פארן; איך האב מורא ווידער זיין ביי די דייטשן ארבעטן ביי זיי, און בין איך אוועקגעשיקט נאך פראנקרייך.

David Boder

Oh.

Raisel Roset

און דא, בין איך ערשט אריין אין מיין גרויסן אומגליק.

David Boder

. . . [?אומקלאר]

Raisel Roset

כ'בין . . . [אומקלאר?] פון מיין גאנצע פאמיליע. פון א צו-הויכע פאמיליע, בין איך איינע געבליבן. און די שוועסטער און ברידער און אלץ. און לעצטנס בין איך געוואר אז אויך מיין מאן איז אומגעבראכט געווארן, ווי איך האב געזאגט.

David Boder

[In German] Uh huh. Now, sagen Sie mir Mrs. Roset, was war Ihr Manns BeschÃftigung before . . .

Raisel Roset

[In Yiddish] ער האט געהאט א מאנופאקטור געשעפט.

David Boder

[In German] Wo?

Raisel Roset

[In Yiddish] אין זאמאשטש.

David Boder

אין זאמאשטש?

Raisel Roset

יא.

David Boder

[In German] Und, Sie sagen mir warum diese zionistische . . .

Raisel Roset

[In Yiddish] פרעזידענט פון דער ציוניסטישער ארגאניזאציע אין זאמאשטש.

David Boder

[In German] Alright. Haben Sie gehabt Kinder?

Raisel Roset

[In Yiddish] ניין.

David Boder

[In German] Sie haben die kinderlos?

Raisel Roset

Kinderlosâja.

David Boder

Haben Sie BrÃder oder Schwestern?

Raisel Roset

[In Yiddish] צוויי ברידער, דריי שוועסטער מיט מענער, פרויען, קינדער, אלעס איז אומגעבראכט געווארן פון די דייטשן.

David Boder

[In German] Eh, waren Sie im Konzentrationslager?

Raisel Roset

Ich sag Dir . . .

David Boder

Nein.

Raisel Roset

[In Yiddish/German] איך וואר אין אן ארבעטס-לאגער אין טשענסטאכאוו.

David Boder

. . . [?אומקלאר]

Raisel Roset

און פון דארט בין איך אנטלאפן, יא.

David Boder

[In German/Yiddish] Uh huh. Was war der Arbetslager im Czestochow[a]? ErzÃhl mir wegen . . . [unklar?] dem.

Raisel Roset

Das war ein Lager das . . . [unklar?]

Raisel Roset

[In Yiddish] ווען מ'אט געמאכט די אקציע אין טשענסטאכאוו, האט מען איבערגעלאזט פון 000,05 יידן, א משיעור 000,1.

David Boder

און וואס מיט די איבעריקע איז געווען?

Raisel Roset

די איבעריקע האט מען געשיקט אין די קרעמאטאריעס און די גאז-קאמערן. און פון די 000,4, האט מען אפגענומען א קליין שטח פון די שטאט, א פאר הינטערגאסן; דארט האט מען אונדז ארומגעצויגן מיט שטעכעדיקע דראט, און דארט האבן מיר געוווינט. פון דאן . . . [אומקלאר?] די איינוווינער זענען געווען צעטיילט צו ארבעטן אין די פאבריקן.

David Boder

[In German/Yiddish] Oh. Nu. In was fÃr a Fabriken haben Sie gearbeitet?

Raisel Roset

[In Yiddish] ס'אבן געארבייט [געארבעט] אין - ביי ראביטשס [?] פאבריק . . . [אומקלאר?] פאבריק, אין דער פאבריק האסאג.

David Boder

[In German] Wo?

Raisel Roset

[In Yiddish] האסאג, אן אמוניציע פאבריק.

David Boder

[In German] Oh. Sag mir [?], far Robyczs [?] Fabrik . . .

Raisel Roset

[In Yiddish] פאר ראביטשס פאבריק.

David Boder

[In German] Warum . . . [unklar] . . . Robycz . . . [unklar]?

Raisel Roset

[In Yiddish] פאר אלע פאבריקן זענען אונטערגעארדערט [?] געווארן אויף אמוניציע פאבריקן, זעלבפארשטענדלעך . . . .

David Boder

[In German] Yeah. Und dort . . .

Raisel Roset

[In Yiddish] און דארט האבן די יידן געארבעט. און אכער, ס'איז פארגעקומען סעלעקציעס און ס'איז פארגעקומען דעפארטאציעס. די עלטערע האט מען באשיסט; יינגערע, האט מען - פון - ס'אט זיך געראטעוועט די וואס האבן געוואלט - זעלבפארשטענדלעך.

David Boder

[In German/Yiddish] Ja. Sagen Sie, in diesen . . . [unklar/unclear?]. Sie haben gearbet in die Fabriken; wo haben Sie געשלאפן bei Nacht?

Raisel Roset

[In Yiddish] אין דער פרי האט מען געדארפן זיין אין דער פאבריק. אונדז 'אב . . . 6 - 7

David Boder

[In English] Yeah.

Raisel Roset

[In Yiddish] און דאס איז געווען א פאר קילאמעטער, האט מען - 6 אין דער פרי האבן זיך געעפנט די טויערן פונעם געטא - פון ארבייטס [ארבעטס]-לאגער. מ'אט ארויסגעלאזט די אלע ארבעטערס. זענען געגאנגען צו . . . [אומקלאר?] ארבעטן. זיבן פאר נאכט, איז מען צוריקגעקומען אהיים קיין - אין דעם לאגער, און דארט האט יעדער זיך געהאט רוים, מקום . . . [אומקלאר?].

David Boder

[In German] Das was?

Raisel Roset

[In Yiddish] דאס מקום . . . [אומקלאר?] דארט האט מען געוווינט.

David Boder

[In German] Uh huh. Nu, sagt mir dis [this?]: Wo hat me gegessen?

Raisel Roset

[In Yiddish] געגעסן האט מען אין דער פאבריק.

David Boder

אין - אם מארגן און אין . . . ?

Raisel Roset

אם מארגן, אין מיטאג, אין . . .

David Boder

דארטן האט מען נישט געצאלט עפעס געלט פאר דער ארבעט . . . ?

Raisel Roset

איך זאג - דארטן נישט - איך זאג דיר - דאן מ'אט נאר געגעבן עסן.

David Boder

נו, ווען מען האט ניט געהאט עפעס - זייף, ציגארעטן, אזעלכע זאכן?

Raisel Roset

ניין.

David Boder

ניין.

Raisel Roset

. . . ?]]'אט מען . . . [אומקלאר?] גארנישט געהאט

David Boder

האבן די יידן געהאט מנינים - זייער שול - אין געטא?

Raisel Roset

וואו, אין געטא? נא.

David Boder

[In English] No?

Raisel Roset

[In Yiddish] ניין.

David Boder

ניין - מ'אט זיי נישט דערלייבט?

Raisel Roset

[In German/Yiddish] Nein, nein. Dort nisht. Dos war ein Arbeitslager.

David Boder

[In Yiddish/German] און אויך געארבעט שבת און זאנטיג?

Raisel Roset

זעלבספארשטענדלעך, זעלבספארשטענדלעך.

David Boder

[In German] Uh huh. Nu, haben Sie Verwanden [Verwandte] hier in Paris?

David Boder

Hier haben Sie niemand. So, Sie haben gross . . .

David Boder

[In Yiddish] . . . געפרעג - געבעטן די אמעריקאנערס, זיי זאלן צופירן

Raisel Roset

איך האב געהערט אז אין פאריז איז שוין דא יידן.

David Boder

Aha.

Raisel Roset

דעריבער, האב איך געבעטן אז מע' זאל מיך שיקן ק'[יין] פאריז. און ק'[יין] פאריז בין איך געקומען אלס אריאן. און דא האב איך זיך ערשט געווענדט צו דער - א יידישע געזעלשאפט, און כ'אב אויסגעגעבן אז איך בין א יידיש קינד.

David Boder

[In German/Yiddish] Sagen Sie mir, wie haben Sie . . . [unklar?] Sie sind gewesen als an Aryan? Un die ganze Zeit in Lagers sind Sie gewesen als an Aryan?

Raisel Roset

[In Yiddish/German] אין ארבייטס-לאגער בין איך געוועזן א יידינען. ווען . . . [אומקלאר?]

David Boder

[In German] . . . [unklar?] Bei die Farmeren?

Raisel Roset

[In Yiddish] ביי די פארמערס, אן אריאן - זעלבספארשטענדלעך.

David Boder

?האבן זי געצווונגען, אדער גע . . . [אומקלאר?] זאלן גיין אין קירך און זא ווייטער

Raisel Roset

יא, איך בין געגאנגען אייניגע מאל . . .

David Boder

?צו א קאטאלישן

Raisel Roset

יא.

David Boder

[In German/Yiddish] Und wen Sie haben . . . sagen Sie mir, hat Mann die Polische Ãhnlich gehandelt wie die יידן?

Raisel Roset

[In Yiddish] א, ניין. די פאלען האט מען פארשיקט דא אויף ארבעט, און יידן האט מען אומגעבראכט - גאנץ אנדערש. יידן האט מען דעפארטירט אין די גאז-קאמערן, אדער אין די קרעמאטאריען. און די פאלען - ווען מ'אט דעפארטירט, האט מען דעפארטירט ק'[יין] דייטשלאנד אויף ארבעט. דער עיקר וואס פירט זיך, האב איך געזען די ארישע פאפירן, אז מע' זאל מיך נישט אוועקשיקן צו . . .

David Boder

[In German] Wer hat Ihnen gegeben die arische Papieren?

Raisel Roset

[In Yiddish] פאר געלט.

David Boder

פאר געלט? Uh huh.

Raisel Roset

ס'איז געמאכט געווארן.

David Boder

[In German/Yiddish] Uh huh. Un den sind Sie gekommen nach Paris un jetzt hobn Sie gekommen zu wemen?

Raisel Roset

[In Yiddish/German] Hier [?].

Raisel Roset

[In Yiddish/French] איך זאג דיר [?], איך בין געקומען אין מיין פראנצויזישן אדינ . . . [אומקלאר?], און פון דארט, האב איך מיך אפגעגעבן אין פוילישן קאנסולאט, און דארט האב איך דערציילט אז איך בין א יידין, און געבעטן זיי זאלן מיר געבן אן אדרעס פון א יידישע געזעלשאפט, ווייל איך קום זיך אין . . . [אומקלאר?] זי איז געקומען מיר געגעבן, און דאן בין איך געווען אויף . . . [אומקלאר?] Boulevard dâItalien . . .

David Boder

[In German] Das war der Gesellschaft?

Raisel Roset

[In Yiddish] יא. און די יידישע געזעלשאפט, און די האבן מיך אריינגעגעבן אויף א פאבניצע [?] סעקרעטארן. דארט איז געוועזן א הויז פון דעפארטירטע, און דארטן איז געוועזן מיין לענגערע צייט.

David Boder

[In German/Yiddish] Moment. Un den, wu wohnen Sie jetzt?

Raisel Roset

[In Yiddish/English] יעצט . . . און אכער אין beginning [?] איז געווארן . . . [אומקלאר?] הויז, בין איך געגאנגען וווינען אויף מעץ . . . [אומקלאר?]

David Boder

[In German] Das Ort . . . [unklar?]

Raisel Roset

[In Yiddish] און דארט איז ווו איך וווין ביזן היינטיגן טאג.

David Boder

[In German] Und was ist das? A private . . . ?

Raisel Roset

[In Yiddish] יעצט איז דאס - ניין. דאס איז אויך געוועזן א דעפארטירטן הויז, און אכער האט עס איבערגענומען דער קאנסיסטואר, ווייל דארט איז א סעמינאר - א ראבינער סעמינאר.

David Boder

Uh huh.

Raisel Roset

און קעגן מיך, האט מיך געבעטן אז מ'זאל מיך געבן ארבייט [ארבעט], און איך בין געבליבן דארטן וווינען.

David Boder

אין וואס ארבעטן זי דארט?

Raisel Roset

אלס קיך.

David Boder

[In German/Yiddish] Sie arbetn als Kich un Sie kochen dortâund Sie kommen jeden Abend?

Raisel Roset

In hier, am Abend.לערן איך זיך א פאך .

David Boder

Das mit die ORT.

Raisel Roset

[In Yiddish] .יא

David Boder

[In German/Yiddish] Und וואס lernen Sie hier?

David Boder

[In German/Yiddish] גארסעטן. Wann Sie haben es gelernt, was wollen Sie tun?

Raisel Roset

[In Yiddish] איך האב זיך דאך פארשריבן, שוין מיט א יאר צוריק - פארן נאך פאלעסטינע.

David Boder

[In German/Yiddish] Sie haben Sich verschriben צ' פארן נאך פאלע . . .

Raisel Roset

[In Yiddish] יא, שוין העכער ווי א יאר, איך האב זיך פארשריבן.

David Boder

[In German/Yiddish] Wemen haben Sie in Palestina?

Raisel Roset

Hab ich eine Kusin.

David Boder

Haben Sie geschriben zu Ihr?

Raisel Roset

[In Yiddish] יא.

David Boder

[In German/Yiddish] זאגט Sie das Sie sollen kommen?

Raisel Roset

[In Yiddish] א, זיכער.

David Boder

זאל דאס דאך זיין גוט. - נו, מיט אירע ערפארונגען - לאנדס-ארבייט

Raisel Roset

יא, איך וואלט דאס גערן געמאכט, אבער איך ווארט נאך אלץ און איך האב קיינע Erlaubnis פארן.

David Boder

א, יעצט [איצט] וועט עס באלד קאמען [קומען] .

David Boder

[In German] Eh, ob Sie konnen mir ein Gefallen tun . . . Ich bin Professor un ich studier diese Sachen. Sehen Sie das Bild? Was denken Sie ist dis [this]? Bild, die . . . [unklar?]

Raisel Roset

Was es gibt?

David Boder

Ja, was es meint. Wer denken Sie is es oder kann es sein?

Raisel Roset

Eine Mutter vielleicht was hat ihre Kinder verloren.

David Boder

A Mutter was hat gehat viele Kinder . . . Un was ist dis [this]?

Raisel Roset

[In Yiddish/German] דאס איז איין יונגער קינד.

David Boder

Ja, un was denken Sie is hier?

Raisel Roset

Er denkt פון einer Melodie.

David Boder

Hmm . . . Un dis [this]?

Raisel Roset

[In Yiddish] .דאס איז איין שטערבענדער [שטארבנדיקער]

David Boder

[In German] Ja . . .

Raisel Roset

[In Yiddish] דער . . . מאן בענטשט אים.

David Boder

Uh huh . . . און דאס?

Raisel Roset

דא אנטלויפט מען פון וואו, אנטלויפט מען פון וואו . . .

David Boder

[In German/Yiddish] Uh huh. Un dis [this]?

Raisel Roset

Uh, דאס איז das ausgetrÃumte Land פון עכט . . .

var english_translation = { interview: [ David Boder

[In German/Yiddish] Tell me please what is your name?

Raisel Roset

Raisel Roset.

David Boder

What is your name?

Raisel Roset

Raisel Roset.

David Boder

Raisel?

Raisel Roset

Roset.

David Boder

Roset?

Raisel Roset

Yes.

David Boder

Was that your name in Poland too? [She apparently nods] Please talk, [laughter] otherwise one cannot . . .

Raisel Roset

Yes.

David Boder

And how old are you Mrs. Roset?

Raisel Roset

Fifty years old.

David Boder

You are fifty years old.

Raisel Roset

Yes.

David Boder

Are you married?

Raisel Roset

Yes.

David Boder

Where is your husband?

Raisel Roset

He was in the occupâ . . . he was in the occupied parts of Poland, and when the German-Russian war broke out . . . since then there was no word from him; and now, unfortunately, I have learned that he had fallen.

David Boder

. . . had fallen.

Raisel Roset

He has perished, he was put to death.

David Boder

Where?

Raisel Roset

That I don't know yet.

David Boder

So how were you informed?

Raisel Roset

I learned about it. A cousin from Poland has notified me about it.

David Boder

Yes.

Raisel Roset

He was put to death in Kremenets.

David Boder

Ah . . . you have a cousin in Poland? [a female cousin]

Raisel Roset

A cousin of my husband.

David Boder

In Russian Poland or in free Poland? [Certain sections of Poland were to go over to Russia permanentlyâeast of the Curzon line]

Raisel Roset

In free Poland.

David Boder

In free Poland. Now tell me, when did the Germans come . . . Where did you live?

Raisel Roset

Iâin Janow [?]

David Boder

In . . . ?

Raisel Roset

. . . district of Lublin, Weimar [?], district of Lublin.

David Boder

. . . district of Lublin. And that was Poland.

Raisel Roset

Yes.

David Boder

Yes. And who marched in there, the Russians?

Raisel Roset

The Germans.

David Boder

The Germans. Now tell me.

Raisel Roset

There were a few days, the Germans came in the 6th of ________. After a few days they left Janow and the Russians came in.

David Boder

Ah.

Raisel Roset

And then my husband went away with them[?] As president of the Zionist organizationâand they were the first to be sent to concentration camps, so he left together with the Russians, for Dubno [?].

David Boder

Ah.

Raisel Roset

And afterwards for Kremenets.

David Boder

Yes.

Raisel Roset

All the time I received letters from him, but afterwards when the German-Russian war broke out, the correspondence was cut short.

David Boder

Nu . . .

Raisel Roset

I sent a special messenger to him; and he, in spite of being my relative [?] has deceived me, and told me that my husband has gone into Russia, deep into Russia.

David Boder

Yes.

Raisel Roset

I felt reassured. And then started our troubles in Poland.

David Boder

So who do you think killed your husband?

Raisel Roset

I don't know yet.

David Boder

The Germans or the Russians?

Raisel Roset

I don't know it yet. I have not yet found out.

David Boder

Yes.

Raisel Roset

Because they still are searching for me [??]

David Boder

Ah.

Raisel Roset

And then started by us the compulsory translocation.

David Boder

That was ordered by the Germans?

Raisel Roset

Yes. By the order of translocation the city of Janow was made completely Jew clean.

David Boder

Yes.

Raisel Roset

And all [Jewish] inhabitants of Janow were sent to a little town, twenty kilometers from Janow, to Yldiza [?] There the same thing started. One translocation followed after the other.

David Boder

Nu.

Raisel Roset

One day we noticed that our president of the Jewish council had run away. Then we understood that the liquidation has come [??]

David Boder

Yes.

Raisel Roset

And whoever . . . who had a chance saved himself, of course.

David Boder

Yes.

Raisel Roset

I, in hopes that my man was in Russia . . . so I obtained Aryan papers.

David Boder

What kind of papers? [The term was not familiar to the interviewerâhence the question.]

Raisel Roset

Aryan

David Boder

Aryan papers . . .

Raisel Roset

And ran away.

David Boder

Aha.

Raisel Roset

I ran to a Polish family I knew, and there I was six weeks. Afterwards, they did not want to keep me any more, because they were also in danger from the Germans if I should be found with them. So I picked up my kit and kaboodle and wandered on. So I went to Czestochowa. In Czestochowa I was a few weeks, rambled around, a day here, a night there [nit getogt, nit gen chtigt] in the cold, wandering day long in the streets, it was hard to find a room. And I saw that this neither was a solution for me, and I went back to the Jew-lager.

David Boder

Ah . . .

Raisel Roset

Into the ghetto, back into the Jewish ghetto.

David Boder

Yes.

Raisel Roset

In the Jewish ghetto again the suffering began. Again deportations. I . . . they registered me for work in an ammunition factory. There I worked five months.

David Boder

Yes.

Raisel Roset

Afterwards I heard [a rumor] that there will be a selection. The older ones. They of course would be sent to gas chambers, and the younger ones were to remain. And I as an older women understood that the end was coming.

David Boder

Yes.

Raisel Roset

So I again started to look for means of salvation . . . I got myself again Aryan papers and escaped from Czestochowa. And then I was deported from the Polish side to Germany as an Aryan [woman], for work. There . . .

David Boder

Why did they deport the Aryans?

Raisel Roset

The Germans?

David Boder

Yes.

Raisel Roset

They deported me as an Aryan woman to Germany for work.

David Boder

They . . . took you for a German?

Raisel Roset

. . . for a Polish woman.

David Boder

Aha, as a Polish woman. Nu.

Raisel Roset

I arrived in Germany and from there to Lorain.

David Boder

Ah.

Raisel Roset

Where?

Raisel Roset

In a field.

David Boder

Aha . . .

Raisel Roset

And there I worked for twenty months, a hard job [?].

David Boder

What kind of work was that?

Raisel Roset

Work on the earth.

David Boder

Work on the earth, work in the field?

Raisel Roset

Work on the earth, work in the gardens, around the home [?] everywhere . . .

David Boder

Oh, you worked as a house servant.

Raisel Roset

Housework, in the garden in the field, everywhere I worked.

David Boder

Yes. With whom, with the family?

Raisel Roset

With other people. There were others. There was a Russian girl, a deportee. There were two war prisoners. And together with them I worked for twenty months. Very, very hard work.

David Boder

Excuse me, for wom did you work.

Raisel Roset

[excited] For the farmer.

David Boder

For the German . . . for a German farmer?

Raisel Roset

Yes. Afterwards . . .

David Boder

Did he treat you correctly. Did he . . . ?

Raisel Roset

Heâyes. She [treated me] very bad.

David Boder

And . . .

Raisel Roset

I even had not enough to eat. I hungered many times. She was a very bad woman.

David Boder

And he?

Raisel Roset

He not, he not [he was not bad].

David Boder

All right. [The first few days in France the interviewer automatically used many English words in his questions]

Raisel Roset

And then, after twenty months of hard work, this region was [subsequently] occupied by the Americansâand they have liberated me.

David Boder

After twenty months.

Raisel Roset

After twenty months of work.

David Boder

Aha.

Raisel Roset

They have liberated me, and sent me to Paris.

David Boder

Where?

Raisel Roset

To France, they sent me to France.

David Boder

The Americans? [She could have been left in a DP camp in Germany].

Raisel Roset

Yes.

David Boder

Why?

Raisel Roset

I pleaded with them, I want to go to France. I don't want to be anymore with the Germans, and work for them further . . .

David Boder

Yes.

Raisel Roset

Here I learned of my great misfortune.

David Boder

Yes.

Raisel Roset

I learned about my whole family. From a large [?] family I remained the only one. And my sisters and bothers, and children and everybody. And the worst I learned was that my man was killed as I have told you.

David Boder

Ah. Now tell me Mrs. Roset, what was you husband's occupation before?

Raisel Roset

He had a dry goods business.

David Boder

Where?

Raisel Roset

In Janow [She pronounces it like Zamoz].

David Boder

In Zamoz?

Raisel Roset

Yes.

David Boder

And you say that was with the Zionist organization?

Raisel Roset

President of the Zionist organization in Janow.

David Boder

All right. Did you have any children? Did you . . .

Raisel Roset

No.

David Boder

You were a childless family?

Raisel Roset

Childless . . . yes.

David Boder

Have you any brothers or sisters?

Raisel Roset

Two brothers, three sisters with husbands, wives, children, all killed by the Germans.

David Boder

Were you in a concentration camp?

Raisel Roset

I was not.

David Boder

Nu.

Raisel Roset

I was in a labor lager in Czestochowa, and from there I ran away. Yes.

David Boder

What was that labor lager in Czestochowa. Tell me about it.

Raisel Roset

That was a lager . . . when the action was made in Czestochowa, they left from fifty thousand Jewsâ[a mere] four thousand.

David Boder

And what happened to the others.

Raisel Roset

The others were sent away to the crematories and the gas chambers. And they assigned for these four thousand a small part of the city, a few small streets; these were fenced in with barbed wire, and there they lived. The workers from Janow [??] had to work all the time in the factories.

David Boder

In what kind of factories did they work?

Raisel Roset

They worked in the Norovitz [??] factory, and worked in the factory Hossak [??] . . .

David Boder

What?

Raisel Roset

Hossak, a munition factory.

David Boder

You say Norovitz's factory . . . ?

Raisel Roset

Norovitz's.

David Boder

Who was Norovitz?

Raisel Roset

All factories were converted in munition factories, of course.

David Boder

Ah, yes. And there, . . .

Raisel Roset

And there the Jews worked. And afterwards selections were taking place, deportations took place. Some were deported, others . . . they acted, of course, they way they pleased.

David Boder

Yes. Now tell me, in these . . . you worked in a factory, and where did you sleep at night?

Raisel Roset

At seven in the morning one had to be in the factory.

David Boder

Yes.

Raisel Roset

That was a few kilometers away. At six in the morning the gates of the ghetto were opened, for the labor lager. All workers were let out, and they would go to work. Seven o'clock in the evening, they would return home into the lager [ghetto and lager are apparently used interchangeably]. And there everybody had his corner [then follows the Hebrew word for placeâmokum].

David Boder

What?

Raisel Roset

The mokum, which everybody was given, there one lived.

David Boder

Aha. Now tell where did they eat.

Raisel Roset

They ate at the factory.

David Boder

In the morning, and . . . ?

Raisel Roset

In the morning, and at midday . . .

David Boder

Did they pay any money for the work?

Raisel Roset

They did not pay. I am telling you. They only gave food.

David Boder

Well if one needed something, some soap, cigarets, or such things . . .

Raisel Roset

[she mumbles something like] We got nothing.

David Boder

Nothing [??].

Raisel Roset

[an emotional sentenceânot clear]

David Boder

Yes. Did the Jews have there their prayer meetings, their synagogues? Did they have that in the ghetto?

Raisel Roset

In the ghetto, no?

David Boder

No? That was not permitted?

Raisel Roset

No. That was a labor lager.

David Boder

Aha. And they worked on Saturday and Sunday?

Raisel Roset

Of course. Of course.

David Boder

Aha. Now, do you have relatives here in Paris?

Raisel Roset

Here? I have nobody.

David Boder

You have nobody here. You simply have asked the Americans to send you.

Raisel Roset

I heard that here there are already Jews.

David Boder

Aha.

Raisel Roset

. . . and that is why I asked, that they send me to Paris. And to Paris I came as an Aryan [woman]. Only here I appealed to a Jewish society, and I revealed that I am Jewish born.

David Boder

Now tell me, you lived as an Aryan [woman]. Did you live all the time in the lager as an Aryan woman?

Raisel Roset

In the labor camp I was a Jewess.

David Boder

As a Jewess. But with the farmer . . .

Raisel Roset

With the farmer I was an Aryan, of course.

David Boder

Were they compelling you . . . did they want you to go to church, did they?

Raisel Roset

Yes, I went a few times . . .

David Boder

To the Catholic [church]?

Raisel Roset

Yes.

David Boder

Nu. Tell me, did they treat the Poles the same way as the Jews?

Raisel Roset

Oh . . . no. The Poles were deported just for work, but the Jews were killed; very simply.

David Boder

But . . .

Raisel Roset

The Jews, when they were deported, were deported to the gas chambers, to the crematories. When the Poles were deported, they were deported to Germany, for work. That is why I had the Aryan papers, so that I should not be sent away . . .

David Boder

Who gave you the Aryan papers?

Raisel Roset

For money.

David Boder

For money, aha . . .

Raisel Roset

They were made [forged?].

David Boder

Aha . . . and then you came to Paris, and here you came to whom?

Raisel Roset

Here . . . I told you, I came to a French shelter; from there I was reported to the Polish consulate; and there I told them that I was a Jewess, and I asked them for an address of a Jewish society because I wanted . . . and so they gave it to me, and I went to . . . Boulevard d'Italien.

David Boder

What was there?

Raisel Roset

Yes. The Jewish society, and they later placed me in Famille [two words not clear] that was a home for the deported, and there I stayed for a considerable time.

David Boder

Yes. And the, where do you live now?

Raisel Roset

Now . . . afterwards, I was assigned to various bureaus [the last few words are not clear] and I went over to live on _______________ [she gives an address in French].

David Boder

And what is that?

Raisel Roset

. . . where I live up to this day.

David Boder

And what is that? A private [place/?

Raisel Roset

Now there is . . . no, that too was a home for the deported, but afterwards the consistoire has taken it over; because there is a seminary, a Rabbi's seminary.

David Boder

Aha . . .

Raisel Roset

. . . and I . . . I requested that they give me work, and I remained living there.

David Boder

And what kind of work are you doing?

Raisel Roset

As a cook.

David Boder

You work there as a cook . . . you are cooking there . . . and you are coming here in the evening?

Raisel Roset

And here, I learn a trade in the evening.

David Boder

That is with the ORT.

Raisel Roset

Yes.

David Boder

And what are you learning here?

Raisel Roset

. . . here? Corsets.

David Boder

Corsets . . . and after you have learned it, what do you want to do?

Raisel Roset

I have registered already a year ago to go to Palestine . . .

David Boder

You have registered to go to Palesâ . . .

Raisel Roset

Yes . . . long ago [??] have I registered . . .

David Boder

Whom do you have in Palestine?

Raisel Roset

There I have a cousin [feminine].

David Boder

Have you written to her?

Raisel Roset

Yes.

David Boder

Does she want you to come?

Raisel Roset

But of course.

David Boder

With your experience in farm work it should be all right.

Raisel Roset

Oh yes, I should do it gladly, but what can I do, if I still have no permit to go . . .

David Boder

Oh, now it will come soon . . . [Note: During the first few interviews an exploratory attempt was made to give the TAT. This was given up because it was time consuming, and did not directly fit into the plans of the project. âD.P.B.]

David Boder

Will you do me a favor . . . I am a professor, and I am making a study of these things . . . you see this picture? What do you think it is, what is it about?

Raisel Roset

What it is? [not clear]

David Boder

Yes, what does it mean? What do you think it is, or could it be?

Raisel Roset

Possibly a mother who has lost her children.

David Boder

A mother who has lost her children. And what is this?

Raisel Roset

That is a boy, a child.

David Boder

Yes . . . and what is it about?

Raisel Roset

He thinks of a melody.

David Boder

Hm. And this?

Raisel Roset

That is a dying [person]

David Boder

Yes . . .

Raisel Roset

And he . . . they bless him.

David Boder

Hm . . . and this?

Raisel Roset

[In a solemn tone] People are running away from somewhere.

David Boder

Hm . . .

Raisel Roset

People are running away from somewhere. [Unfortunately the number of the card has not been recorded].

David Boder

So . . . and this?

Raisel Roset

That is possibly the land of dreams.