David P. Boder Interviews Itzhak Brin; September 13, 1946; Hénonville, France

var transcription = { interview: [ David Boder

[In English] Spool 126, starting at the eighteenth minute, with an interview with Mr. Isaac Brin, [to interviewee] ja, in English [unintelligible] Issac. Mr. Isaac Brin, Itzhak Brin. Thirty-eight years old, married second time, his wife . . . second wife is from Palestine, he expects to go over. At the Agudah Israel [unintelligible] of the Agudah in HÃnonville, near Paris. Mr. Brin feels that he would not want to tell us a complete story from the Lodzsher Ghetto, but he considers that he wants to pick some special memorial moments.

David Boder

[In Yiddish] דו האסט פארשטאנען וואס איך האב געזאגט. אלזא, הער ברין, זאגט אז [אומהערבאר] גערצײלט טון געשריבן איבער דעם לאדזער געטא. וועט ער זעלבסט דערציילן דאס וואס ער זעלבסט אליין האט געהאט די געלעגנהייט צו וויסן און דורכצומאכן.

Itzhak Brin

[אומהערבאר]

David Boder

[In German] Ja. Also, Herr Brin, reden Sie, was Sie wollen. Fangen Sie an. [unverstÃndlich] Kommen Sie nÃher, bitte. Ja. Sprechen Sie lauter.

Itzhak Brin

[unverstÃndlich] Lodzscher Ghetto [unverstÃndlich] Arbeit [unverstÃndlich] Bauabteilung [unverstÃndlich]

David Boder

[inaudible]

Itzhak Brin

am Ende war [unverstÃndlich] fÃr das Ghetto [unverstÃndlich] Ghetto [unverstÃndlich] Wir haben da gelacht und [unverstÃndlich] Frau [unverstÃndlich]

David Boder

[inaudible]

Itzhak Brin

[unverstÃndlich]

David Boder

â Ja, wenn sie direkt nebenan [unverstÃndlich]

Itzhak Brin

â [unverstÃndlich] verschaffen keine [unverstÃndlich]

David Boder

Ja, ich hab von [unverstÃndlich] zweispurig [unverstÃndlich]

Itzhak Brin

â [unverstÃndlich]

David Boder

Ja. Nun?

Itzhak Brin

â [unverstÃndlich]

David Boder

Ja. Haben Sie gekannt den Doktor Vaug?

Itzhak Brin

Doktor Vaugâ

David Boder

Kommen Sie weiter. [unverstÃndlich] letzten Morgen bevor?

Itzhak Brin

[unverstÃndlich]

David Boder

A-ha.

Itzhak Brin

[unverstÃndlich]

David Boder

[unverstÃndlich]

Itzhak Brin

[unverstÃndlich]

David Boder

[unverstÃndlich]

Itzhak Brin

â [unverstÃndlich] Ich bin rein gekommen in das [unverstÃndlich] Ghetto, nachdem mir haben zugeteilt ein Wohnung [unverstÃndlich] [unverstÃndlich] die Juden

David Boder

â Sie waren noch in Rumkowskis Zeiten?

Itzhak Brin

â Ja. [unverstÃndlich] Rumkowskis Zeit

David Boder

[unverstÃndlich] Was haben Sie gedacht von Rumkowski? [unverstÃndlich]

Itzhak Brin

â [unverstÃndlich] Rumkowskiâ Rumkowski ist gewesen sehr [unverstÃndlich] mit vereinten KrÃften. Und alles [unverstÃndlich] abgekriegte von dem Amtsleiter [unverstÃndlich] hatte eine [unverstÃndlich] eine Geheimpolizei [unverstÃndlich] ist gewesen kein Mensch, ist gewesen Ungeheuer [unverstÃndlich] Kartoffeln, hatten wir keine Kartoffeln. Ich bin gegangen zu holen die [unverstÃndlich] Polizei [unverstÃndlich] Auschwitz [unverstÃndlich]

David Boder

Also, [unverstÃndlich] Rumkowski [unverstÃndlich]

Itzhak Brin

â [unverstÃndlich] Ghetto [unverstÃndlich] hin, hab ich geholfen, nicht am Ende [unverstÃndlich] Es ist das 44. Jahr [unverstÃndlich]

David Boder

â [unverstÃndlich] 47. Jahr

Itzhak Brin

â Â47 [unverstÃndlich] Ich bin gewesen in [unverstÃndlich] am Ende [unverstÃndlich] alle [unverstÃndlich] lieben. [unverstÃndlich] auf der Arbeit. Bauabteilung [unverstÃndlich]

David Boder

â [unverstÃndlich] Ghetto [unverstÃndlich]

Itzhak Brin

â Doch, doch [unverstÃndlich] die Christen haben mir gegeben [unverstÃndlich]

David Boder

[unverstÃndlich]

Itzhak Brin

â [unverstÃndlich] hat gegeben [unverstÃndlich] BÃcker. Brot [unverstÃndlich] Wurst [unverstÃndlich] mein [unverstÃndlich] Papier [unverstÃndlich]

David Boder

Ja.

Itzhak Brin

â [unverstÃndlich] andere Menschen [unverstÃndlich] solche Sachen. So ein BlÃdsinn.

David Boder

[unverstÃndlich] aber ich gehe [unverstÃndlich]

Itzhak Brin

â [unverstÃndlich] gemacht [unverstÃndlich] euch bei den eigenen [unverstÃndlich] Die Zeitungen [unverstÃndlich]

David Boder

[unverstÃndlich]

Itzhak Brin

â [unverstÃndlich] gemacht [unverstÃndlich]

Itzhak Brin

[In Yiddish] [אומהערבאר] שיסן אין די גאסן [אומהערבאר]

David Boder

[In German] [unverstÃndlich]

David Boder

Ja, ja.

Itzhak Brin

[unverstÃndlich]

Itzhak Brin

[In Yiddish] [אומהערבאר] נישט לײן ײדן [אומהערבאר] צו פאלאלן [אומהערבאר]

Itzhak Brin

[In German] â Und die jÃdischen [unverstÃndlich]

Itzhak Brin

[In Yiddish] [אומהערבאר] ײן טוג

Itzhak Brin

[In German] [unverstÃndlich] am letzten Tag [unverstÃndlich] Transport ist abgegangen [unverstÃndlich]

Itzhak Brin

[In Yiddish] [אומהערבאר] האב איך געזגען [אומהערבאר] א געװיסער ײסלאנדער

David Boder

[In German] [unverstÃndlich] Jiddisch

Itzhak Brin

[In Yiddish] א ײדיש [אומהערבאר]

David Boder

[אומהערבאר] געװיסער ײזמאן, דער ײדישער קאמיטעטסמען

Itzhak Brin

און דער [אומהערבאר]צײטן [אומהערבאר] גאנצע [אומהערבאר] אװעק צום באנהאף [אומהערבאר]

David Boder

[In German] Ja. Was hat [unverstÃndlich]

Itzhak Brin

[In Yiddish] [אומהערבאר] געטא [אומהערבאר] ײזמאן [אומהערבאר] געשטארבען די טלע [אומהערבאר]

Itzhak Brin

[In German] Ist zu [unverstÃndlich] nicht zum [unverstÃndlich] verschikt

Itzhak Brin

[In Yiddish] [אומהערבאר] מײן ברידער [אומהערבאר] דוטע צײטן [אומהערבאר]

Itzhak Brin

[In German] [unverstÃndlich] glaub nicht [unverstÃndlich] weiter [unverstÃndlich] ich mit mein Bruder mit meine Schwester [unverstÃndlich] gegangen und [unverstÃndlich]

Itzhak Brin

[unverstÃndlich] was ist gewesen, gefÃhren [unverstÃndlich] in der Reihe [unverstÃndlich]

David Boder

Das ist Geruch.

Itzhak Brin

Der Geruch. Und [unverstÃndlich] zwei verschiedene Waffen abgestellt mit â krach machenâ

David Boder

Ja. Mit starken [unverstÃndlich]

Itzhak Brin

Starke [unverstÃndlich] groÃe Graben [unverstÃndlich] gewesen, drei Schiften, eine beim scheiten [unverstÃndlich] doch der Zeit [unverstÃndlich] Menschen [unverstÃndlich] geschossen auch [unverstÃndlich] gegangen [unverstÃndlich] Kranken [unverstÃndlich] Kranken geschossen im Bett [unverstÃndlich]

David Boder

[unverstÃndlich]

Itzhak Brin

[unverstÃndlich]

David Boder

[unverstÃndlich]

Itzhak Brin

[In Yiddish] דײטשן, דײטשן

David Boder

[In German] Nun?

Itzhak Brin

[In German] [unverstÃndlich] zusammen hat nicht [unverstÃndlich] keine [unverstÃndlich] Menschen [unverstÃndlich] keine [unverstÃndlich] Mensch [unverstÃndlich] â [unverstÃndlich] Zeit hat gedauert [unverstÃndlich] Zeit. Doch die Zeit bevor [unverstÃndlich] Arbeit [unverstÃndlich] Das ist die Arbeit und das war im Ghetto der groÃe [unverstÃndlich] dann sind alle Menschen weg [unverstÃndlich] Eisenmann [unverstÃndlich] Abend [unverstÃndlich] und wir sind nur gewesen zehn Mann. FrÃher sind die Kranken gerufen zehn [unverstÃndlich] zehn [unverstÃndlich] [unverstÃndlich] auf Menschen gibtâs doch einen Punkt fÃr zwei Tage Gestapo [unverstÃndlich] geschickt [unverstÃndlich] Eisenmann zu dem [unverstÃndlich] Ghetto [unverstÃndlich] gesessen [unverstÃndlich] zwei Meter lang.

David Boder

[In English] Eh, this concludes Spool 126 with the report of Mr. Isaac Brin and we are going . . . about the Lodzsher Ghetto, and we are going over to Spool 127. Illinois Institute of Technology wire recording. September 13th, 1946, HÃnonville, fifty kilometers from Paris, in the Agudah Israel.

David Boder

Spool 127, continuation of Spool 126. Eh, the interviewee is Mr. Isaac Brin, Itzchack Brin, thirty-eight years old, who was in the liquidation group of the Lodzsher Ghetto.

David Boder

[In Yiddish] אלזא, [אומהערבאר] זאגן מיר [אומהערבאר] געװעזען?

Itzhak Brin

[In German] [unverstÃndlich] einmal [unverstÃndlich] er hat gesagt [unverstÃndlich] machen kein Gericht von [unverstÃndlich] drei [unverstÃndlich] Gruppen

David Boder

[unverstÃndlich] machst du das aus?

Itzhak Brin

[unverstÃndlich] macht sie [unverstÃndlich] gut gedacht zu schieÃen [unverstÃndlich] Menschen [unverstÃndlich] alle zehn [unverstÃndlich] zehn, drei, vier [unverstÃndlich] â du gewesen [unverstÃndlich] im sechsten Jahr [unverstÃndlich]

Itzhak Brin

[In Yiddish]אלזא, עס איז געווען זיבן אינדערפרי, [אומהערבאר] קיין מענטשן אין געטא נישט, אלץ איז שוין געוועזן אויסגעזידלט, איז געקומען צעפארן אן אלטע לאסט אוטא באדעקט, אין יעדע, די מענטשן וואס האבן געזאלט געשאסן ווערן זענען געלעגן אויפן וואגן פון די אוטא אויסגעצויגן, אין די מאנשאפט, די דייטשע געסטאפא [אומהערבאר] מיט דען טאטענקעפ זענען געזיצן [אומהערבאר]. יעדער איינציגער באזונדער איז געוועזן געבינדן די הענט צו הונטן, און מען האט זיי שוין געגראכט, געבראכט האט מען זיי שוין געבונדן, די הענט געבינדן צו הונטן, און דערנאך איז געווען איינער צום צווייטן צוגעבינדן, איינער צום צווייטן, און אזוי די מאנשאפט וואס איז אראפ געגאנגן צום אוטא. הייל, סאלוט, האט מען אנגעהויבן זיי צו שלעפן, און מענטשן זענען נישט געווען ביים קיינע באוואוסזיין, אנגעטון זענען זיי געגאנגן נישט מער [אומהערבאר] אין די גרעסטע קעלטן און בוררות און אפאר הויזן און א העמט, מער גארנישט. דער ערשטער איז אראפגעגאנגן, האט ער מיטגעשלעפט דעם צווייטן, ווייל זיי זענען דאך געווען, די פיס פון הונטן זענען זיי געווען צוזאמען געבינדן. [אומהערבאר] זענען זיי געווען פיר מייל געבינדן, פיר, פיר צו זעקס, פיר פאסיק צו זעקס מאן. צו זעקס מאן זענען זיי געווען געבינדן איינער צום צווייטן. נו, זענען זיי אראפ די ערשטע זעקס, איז געווען איינער א קאפיטאן, האט ער אונז אונז, אונז יידן, מיר זענען געשטאנען אין באדינט, האט ער געהייסן אונז אוועקגיין פופציג מעטער אין א זייט. מיר האבן געהאלטן די ספאדלע [אומהערבאר] אין די האנט. און פון דערווייטנס זענען מיר געשטאנען איז צוגעגאנגן די קאפיטאן מיט א באפעל, [אומהערבאר] מאנשאפט געשטעלט אין א זייט, זעקס מענטשן צוגעגאנגן, די ערשטע זעקס מענטשן צוגעגאנגן נאנט צום גרוב, די גרוב איז געווען אויפגעקאפעט, מיטן פנים צום גרוב, געגעבן איין פייף, א סאלווע, אנידערגעלייגט.

David Boder

א סאלווע פון מאשין [אומהערבאר]?

Itzhak Brin

א סאלװע, סאלװע פון א, פון [אומהערבאר] האנט ביקסן. און אזוי איז געגאנגן די ערשטע זעקס, צווייטע זעקס, דריטע, דריטע פערטע איינער אונטער די צווייטע. ביז מען האט אלע אנידערגעלייגט, האבן מיר אונז באקריגן א פייף, אז מיר זאלן באלד צוקומען, אבער שנעל, איז מען צוגעגאנגן, האט מען געמוזט האבן א מעסערל ביי זיך אין די האנט, אדורכצושניידן איינער פון צווייטן,

David Boder

יא

Itzhak Brin

און, ווייל עס איז נישט געווען מעגלעך מען זאל אלע זעקס מאן קענען אויף איינמאל אריינווארפן. האט מען יעדן אפגעשניטן און יעדע מענטש אנגענומען אזוי ווי

David Boder

אריינגעפאלן אין גרוב?

Itzhak Brin

ניין. אזוי ווי מען האט באקריגט, די ערשטע זעקס זענען געבליבן אזוי הענגן העלפט אין גרוב און העלפט אויף דער ערד. די צווייטע זעקס רייעס זענען דאך געליגן אונטער זיי. די צווייטע זענען נישט געליגן ביים גרוב. ווייל די ערשטע זעקס האבן זיי פארשטעלט. [אומהערבאר] נישט אפגעשניטן איינער פון צווייטן, נישט גלייך געלייגט, נאר די הענט אראפ און פיס ארויף [אומהערבאר] די פון די ערד אפגעקלאפט, אראפאריינגעווארפן אין טיפן גריב אריין, אזוי איינעם אויפן צווייטן, איינער אויפן צווייטן, אבער שנעלער, זענען זיי געשטאנען מיט באטיקעס אין די האנט און אונז געקלאפט, וואס שנעלער, שנעלער. און יעדע לאך פון קאפ איז געווען [אומהערבאר] צו די פויסט פון די האנט?

David Boder

[אומהערבאר] האט מען געשאסן אין קאפ?

Itzhak Brin

געשאסן אין קאפ פון הינטן.

David Boder

[In German] Wie weit sind die Soldaten gestanden von den Menschen?

Itzhak Brin

[In Yiddish] די סאלדאטן זענען געשטאנען אפגעריקט ביז א פיפצן מעטער.

David Boder

[In German] Nu, kann man [unverstÃndlich] immer treffen?

Itzhak Brin

[In Yiddish] מע טרעפט, אלע האט מען געטראפן [אומהערבאר] אזוי איז מען געליגן, אזוי ווי מיר האבן געקריגן דעם פייף אז מען זאל צוגיין, איז צוגעגאנגן איינער, דעם קאפיטאן אליין, און ער האט ארויסגענומען די טאשנרעװאלװער [אומהערבאר] מענטשן וואס האבן זיך גערירט, האט ער זיי [אומהערבאר] די קוילן איבער די קעפ.

David Boder

ווער עס האט גערירט זיך האט ער ציגעשאסן [אומהערבאר]

Itzhak Brin

צוגעשאסן.

David Boder

נא.

Itzhak Brin

[אומהערבאר]

David Boder

[אומהערבאר] די מח, די לעבעדיגע האט ער נישט באגראבן?

Itzhak Brin

וואי? און לעבעדיק האט מען קיינעם נישט באגראבן. און די מח, די מוחות האבן זיך צעשפריצט אויף א צען, פופצן מעטער נעבן גריב, און ס'האט געבלוטיגט, און מיר זענען צוגעגאנגן און מען האט עס געמוזט זייער שנעל נעמען די מענטשן און אריינווארפן אין גריב. און די געסטאפא איז געשטאנען דערביי. און מען האט עס

David Boder

[אומהערבאר] מענער און פרויען?

Itzhak Brin

דענסטמאל ביי די ערשטע [אומהערבאר] מאל, איז איין פרוי געווען. די איבריגע איז אלץ געווען מעטער, אין די מיטל יארן. [אומהערבאר] פאלאקן. פאלאקן. פאלאקן פוילישע פאלאקן. נישט קיין יידן. פאלאקן.

David Boder

וואס מען האט געשאסן [אומהערבאר] פאלאקן?

Itzhak Brin

[אומהערבאר] געװיסן פאלאקן

David Boder

דאס זענען געוועזן פאלאקן? מען האט זיי אומגעברענגט אויפן יידישן [אומהערבאר]?

Itzhak Brin

דאס זענען געוועזן פאלאקן. דאס איז געווען די דייטשער, די דייטשער אויפטו. דאס מען זאל נישט וואיסן דאס. האט מען גענומען גוים, פאלאקן, [אומהערבאר] יידישן בית החיים.

David Boder

אה, מען האט געשאסן פאלאקן?

Itzhak Brin

אלעס פאלאקן. ווייל די יידן וואס מען האט דענסטמאל געשאסן, זענען געווען גאנץ ווייניק ווייל יידן האבן זיי געהאט א פארניכטיגונגס קאמף האבן זיי געשיקט ארבעטן אין די קרעמעטאריעס אריין, ווייל די פאלאקן, פאלאקן [אומהערבאר] פאליטיש [אומהערבאר] פאליטישע זאכן [אומהערבאר] וואיסן ווער זיי זענען.

Itzhak Brin

נאכדעם האט מען טיילווייז צוגעשיט אביסל די ערד, האט דאס געהייסן [אומהערבאר] האט ער געהייסן צוזאמענעמען פון ארום און ארום די גריב די מח וואס האט זיך אביסל צעשפריצט, דאס האט איר צו האלטן וועט איר האבן א מיטאג צו עסן.

David Boder

ווער [אומהערבאר]?

Itzhak Brin

די דויטשן האבן אזוי געזאגט, גי געסטאפא. זיי האבן געשפאסט פון אונז. שנעל, שנעל, מאכט דאס. מיר האבן דאס ציגעשיט. ביז אלעס איז געווען פערטיק?

David Boder

[In German] MÃnner und Frauen [unverstÃndlich]?

Itzhak Brin

MÃnner und Frauen.

David Boder

[In Yiddish] זאגט מיר, וואס האבן די פאלאקן [אומהערבאר] געטאן? האבן זיי געשריען, געבעטן . . . וואס האבן זיי געטאן?

Itzhak Brin

זיי האבן געהערט פון דערווייטנס, פון דערווייטנס האט מען געהערט א סך מאל:

Itzhak Brin

[In Polish] O Jezus, o jezus . . .

Itzhak Brin

[In Yiddish]נאר צווייטנס, זענען זיי געקימען אין אזא מצב, זיי האבן דאך געוואוסט ווען מען האט זיי געבינדן האבן זיי געוואוסט פארוואס מען בינדט זיי. [אומהערבאר] זיי זענען נישט געווען ביים באוואוסטזיין. טראץ דעם זענען זיי געווען צעשלאגן, אויסגעבלייכט. זיי האבן שוין נישט אויסגעזען. זיי זענען שוין באלד געווען האלב טויטע ווען מען האט זיי געברענגט, אזעלכע באדינגונגען.ביי די זאכן בין איך געווען פינף אדער זעקס מאל, האב איך דאס בייגעוואוינט. די איבערראשונג וואס עס האט געמאכט אויף מיר דאס ערשטע מאל. גאנצע טעג און נעכט בין איך ארום געגאנגן ווי צעדרייט. איך האב עס געמוזט מיט פארציילן [אומהערבאר] אין די לאגער, װי איך בין [אומהערבאר] צוגעטיילט אביסל לאגער האב נישט געטארט פארציילן קיינעם. [אומהערבאר] באריכטן, ווען עס האט זיך געענדיקט די מתים פון יידן, פון די געטא, האט מען אונז אלע ארויסגענומען פון דארטן, און האט אונז געפירט, צוזאמען געלאנטשעט צו די לאגער וואס האט גערוימט די גאנצע לאדזער געטא. דענטסמאלטס זענען מיר געווען פינעף הונדערט מענטשן וואס זענען געבליבן ספעציעל וואס האבן גערוימט די לאדזער געטא.

David Boder

וואס האבן עס גערוימט?

Itzhak Brin

גערוימט. גערייניגט. ארויסגעפירט אלע ווארן. האט מען אונז אפגעטיילט אויך צי די ארבעט. דענמאלס ווען עס איז אויסגעקימען די צייט, און קיין יידישע מאן איז שוין מער נישט געוועזן, און עס איז אויסגעקימען די צייט ווען די געסטאפא האט געברויכט אזא באשטעלונג, האט מען נישט גערופן אנדערע נאר אונז, נאר די צען מאן וואס זענען געווען דענמאלס אויף די צייט וואס מיר זענען געווען אויפן בית עולם. [אומהערבאר] אין לאגער אויך אויסגראבן ווייל קיין אנדערע מענטשן האט די געסטאפא נישט פארלאנגט, נאר עס זאל זיין די זעלבע.

David Boder

א וועלכע זעלבע?

Itzhak Brin

די זעלבע צען מאן וואס האבן געגראבן די טויטע ביי די שאסענען.

David Boder

יא. יא.

Itzhak Brin

[אומהערבאר] לאגער איז מען אויך נאך געוועזן צוויי דריי מאל [אומהערבאר]

David Boder

מיט יידן אדער די פוילן וואס מען האט געשאסן?

Itzhak Brin

מען האט געשאסן נאר פוילן. קיין יידן האט מען נישט געזען שיסן קיינמאל, נאר פוילן. מען זאגט, אלץ איז געווארן געשאסן, [אומהערבאר] אלץ געווען קריסטן. מעגלעך אז, מעגלעך, איין פאקט איז געווען איין מאל וואס עס איז געשאסן געווארן איין דייטש [אומהערבאר] וואס האט געמוזט זיין [אומהערבאר] קריגסוועזן, און דענטסמאל איז מיטגעקימען מיט א סענדזיע, מיט א פראקוראר, אויף די [אומהערבאר] האט מען אויסגעליינט אײן װיראק.

David Boder

האט מען געשאסן דעם איינציגן דייטש?

Itzhak Brin

דעם איינציגן דייטש האט מען געשאסן דארטן. יא, דאס איז איינמאל געווען. דעם איינציגן דייטש האט מען געשאסן אויפן יידישן בית עולם. דענטסמאל האט מען שוין אויסגעליינט אן אורטייל .[אומהערבאר] ביי די פאלאקן איז א פראטאקל גארנישט געוועזן.

David Boder

קיינמאל האט מען נישט געבראכט א גלח?

Itzhak Brin

א גלח. ניין. מען האט נישט געקענט [אומהערבאר] ווער עס איז א גלח און ווער עס איז נישט.

David Boder

א גלח וואס זאל געבן די לעצטע [אומהערבאר]

Itzhak Brin

א גלח, ניין

David Boder

[אומהערבאר] געבעט געבן

Itzhak Brin

די געבעט געבן דאס איז קיינמאל נישט געווען. קיינמאל נישט געווען. און דערנאך איז געקימען א פארארדענונג אריין [אומהערבאר] צוגעטיילט פון לאגער, אז מען זאל אויסקאפן אכט גרויסע גריבער אויפן בית עולם. האט מען אויך גענומען

David Boder

וועלכע?

Itzhak Brin

וואי?

David Boder

וועלכע גריבער?

Itzhak Brin

אכט גאנץ גרויסע גריבער.

David Boder

אה, מען זאל מאכן נייע גריבער.

Itzhak Brin

נייע גריבער. האט מען גענומען די אייגענע צען מענטשן וואס מען האט געהאט ביז יעצט אויפן בית עולם און מען האט עס ארויסגענומען. אונז האבן געקאפעט די אכט גרובער. און ס'איז געווען . . .

David Boder

[אומהערבאר] די גריבער?

Itzhak Brin

ס'איז געווען אזוי ווי מען האט געקאפעט די גריבער האט מען געשטאנען אין פאליטישע לאגער [אומהערבאר]

David Boder

האט מען אייך באוואכט אדער אליין

Itzhak Brin

ניין, דאס איז געקימען דער [אומהערבאר] אײזמאן [אומהערבאר] פארארדענונג [אומהערבאר] צו מאכן זיכער אכט גרויסע גריבער. ארויסקומענדיק פון קאפן, איז געווען איינמאל א פאקט, עס איז ארויסגעקימען דער ביבאװ מיט נאך איין [אומהערבאר] באאמטע פון די געסטאפא, און ער האט געזוגט â איך האב עס אונטערגעהערט. צופעליק. מען וועט לייגן די קעפ דיזע זייטע, די פיס דיזע זייטע און קינדער דעראן, אינדערמיט.צו הונדערט מאן וועט אריינגיין דעראין רואיק. דענסטמאל האבן זיי געהאט, [אומהערבאר] צוגעקימען מענטשן וואס מען האט זיי געפונען באהאלטן, אין לאגער, וואס האבן זיך געהאט אליין ציגעשטעלט. מען האט זיי נישט געהאט גארנישט געטין, ווייל דענסטמאל, די מיינונג פון די דייטשן איז געווען אונז אומצוברענגן און דענסטמאל האט מען געברויכט נאך ארבעטסקרעפטן אין געטא ווייל מען האט געברויכט ווי אמשנעלסטן די געטא אויסרייניגן. [אומהערבאר] האבן זיי אזוי געטראכט וועט מען זיי אויסשיסן, דענסטמאל לאז זיי דערווייל ארבעטן, פאר די אכט הונדערט מענטשן איז געווען אויסגעקאפעט אכט אזעלכע גריבער. שטייענדיק אין קאפענדיק, יעדע שפאדעל ערד וואס מיר האבן ארויסגעווארפן, האבן מיר געזוגט וידוי, ווייל מיר האבן געוואיסט אז די ארבייט, אז די ארבייט, די גריבער איז פאר אונז. עס איז טאקע אזוי געווען, מען האט די גריבער פארטיק געמאכט. [אומהערבאר]. מען האט די גריבער געמוזט מאכן. עס איז טאקע אזוי געווען, מען האט די גריבער פארטיג געמאכט. מען איז צוריקגעגאנגן יעדער צו זייער ארבייטס לאגער.

David Boder

יא. יא. אלזא.

Itzhak Brin

אלזא, זייענדיק אין לאגער, קיין עסן האט אונז נישט געפעלט אין דעם לאגער.

David Boder

אבער וואס האט פאסירט נאכדעם וואס מען האט געמאכט די אכט גריבער?

Itzhak Brin

די אכט גריבער האט מען געמאכט און מען האט געלאזט אפן. מען האט נישט געוואיסט וואס עס וועט זיין.

David Boder

האט איר עס דערציילט פאר די אנדערע מענשטן אין לאגער?

Itzhak Brin

אין לאגער, ווען מען האט געמאכט די אלע אכט גריבער, איז יעדער געגאנגן זייער א שטייגער צעבראכן ווייל מיר האבן געוואיסט אז עס איז פאר אונז. [אומהערבאר] ביי אונז אין ארבעטספלאץ, ביי אונז האט מען יעדן טאג געהאט אן אפעל. [אומהערבאר] דענמאלס האט מען עס געהאט אין ארבעטסלאגער. [אומהערבאר] האט מען אונז, יעדן טאג אינדערפרי האט מען געמאכט אן אפעל.

David Boder

וויפיל מענטשן איז געוועזן?

Itzhak Brin

אכט הונדערט מאן.

David Boder

אהא.

Itzhak Brin

אכט הונדערט, זעקס און זיבעציק מאן

David Boder

אהא.

Itzhak Brin

איך בין דארט געוועזן. און מען האט, עס איז געוועזן [אומהערבאר] עס איז געווען ציגעטיילט ארבעט. איך בין געווען ציגעטיילט צו איין ארבעט וואס איך האב געפירט, איבערגענומען די פערד, [אומהערבאר] און נאכדעם ארויספירן.

David Boder

נא?

Itzhak Brin

ארויספירן. [אומהערבאר] האבן נישט געטארט אריינקומען אין געטא. [אומהערבאר] איך האב גענומען זייער פערד און וואגן, אנגעלאדנט די סחורה און ציריקגעפירט און איבערגעבן פאר די קריסטליכע מאן ארויסצופירן פון געטא.

David Boder

אנטשולדיקטס, וואס פאר א ווארע האט מען?

Itzhak Brin

ווארע איז געווען אזוי, מעבל, אייזן, שמאטעס, [אומהערבאר] אלעס וואס האט זיך געפונען אין געטא. איבערהויפט מעדיקאמענטן פארשידענע, עסנווארג וואס איז געבליבן אין געטא. אלעס ארויספירן. אלעס האט מען געמוזט ארויספירן. אלעס האט געמוזט ארויספירן. ווערן אפרייניקן דעם גאנצן געטא. אין נאך יעדע גאס אפרייניקן, נאך יעדע הויז, ווען דאס מעבל איז געווען ארויסגעפירט, דאס אייזן, אין די אלע טעלער, לעפל, שיסל אלץ איז געווארן ארויסגעפירט, האט מען די געטא אריינגעגעריקט אין פלאט אין [אומהערבאר] און אין די הייזער זענען געקימען דייטשן מיט קריסטן, קריסטליכע ארבײטער, פאלאקן, מען האט אויפגעריסן מיט א, מען האט ארויסגענומען דאס האלץ, די בעלקעס, די אלע פאדלאגעס [אומהערבאר] און נאכדעם האט מען דאס הויז [אומהערבאר] איינגעלייגט אינגאנצן. אזוי איז געגאנגן כסדר, כסדר.

David Boder

און וואו האט איר געלעבט? אין באראקן?

Itzhak Brin

אונז האבן [אומהערבאר] געהאט אזא לאגער, א הויז וואס איז געוועזן, אין יענע צייט איז דארטן געוועזן [אומהערבאר]

David Boder

וואי זענט איר געשלאפן דארטן?

Itzhak Brin

געשלאפן אויך דארט אינעם לאגער.

David Boder

אין די בעטן?

Itzhak Brin

בעטן האבן מיר געהאט זייער גוטע, ווייל בעט געוואנט האט נישט געפעלט אין געטא. ווען מען איז אריין, אין וועלכע שטוב האט מען זיך גענומען דעקן קישענעס און מען האט געהאט. עסן האט מען אויך געהאט גוט אין לאגער, ווייל עס איז געבליבן גרויסע מאגאזינען פון עסנווארן וואס איז געוועזן פאר די גאנצע געטא, זיבעציג טויזענט יידן אז עס איז געבליבן עסנווארן, האט מען דאך געקענט אכט הונדערט מענטשן געבן צו עסן געניג. איבערהויפט אז די דייטשן האבן געוואלט אז מען זאל פלייסיק ארבעטן האבן זיי געזאגט, עסן זאלט עטס וויפיל [אומהערבאר], ווייל זיי האבן געוואלט די ארבעט זאל גיין וואס שנעלער.

David Boder

זאגט . . .

Itzhak Brin

און אזוי האט מען, יעדן טאג אינדערפרי האבן מיר געהאט אזא אפעל, [אומהערבאר] יעדן צוגעטיילט צו די ארבעט. איז געקימען, דאס איז געוועזן דאנערסטאג, דעם זיבעצנטן

Itzhak Brin

[In Polish] . . . styczeń.

David Boder

[In Yiddish] זיבעצנטן וואס?

Itzhak Brin

זיבעצטן, זיבעצטן יאנואר, יאנואר.

David Boder

פינף און פערציג.

Itzhak Brin

פינף און פערציג יא. האט מען געקימען, האט מען גערופן פון אונז אין לאגער א ייד.

David Boder

[אומהערבאר]

Itzhak Brin

ניין, ער האט זיך גערופן א געוויסע ברודער. און מען האט אים געזוגט, דאס האט, דאס האט מען אים גערופן אין זיבעצנטן

Itzhak Brin

[In Polish] . . . styczeń . . .

Itzhak Brin

[In Yiddish] [אומהערבאר] האט געברויכט זיין אן אפעל. גערופן האט מען אים די זעכצנטן [אומהערבאר] אויפדערנאכט אין געסטאפא אריין, און מען האט אים געזאגט אזוי, מארגן פרי זאלן אלע פון לאגער ביז איינער, ווייל עס איז געווען יעדן טוג צום אפעל, איז געווען פיפציק מאן וואס האבן געדינט, פיפציק פאר פערד, וואס די פערד האבן געארבעט ארויסצופירן די ווארע פון געטא. איז די מאן, די מענטשן זענען נישט געשלאפן אינאיינעם אין לאגער מיט אונז, זיי זענען געשלאפן ביי די שטעלער פון די פערדע. עס זענען געווען ספעציעלע [אומהערבאר] וואס האבן געארבעט טוג און נאכט [אומהערבאר] מיט רעכענונגען, זיי זענען אויך נישט געשלאפן.

David Boder

יידישע?

Itzhak Brin

יידישע. נאר אין דעם טוג נאר דאנערסטאג פרי, די זיבעצנטן אינדערפרי איז געווען א פארארדענונג, אז אלע זאלן זיין, פון קליין ביז גרויס [אומהערבאר] אלע זאלן זיך געפונען אויף דעם אפעל. מיר האבן געוואיסט [אומהערבאר], וואס מען האט געהאט אין געהיים. [אומהערבאר] מיר אז דא גייט מען אונז אלע אויסשיסן. און געוואיסט האט מען אז די גריבער זענען נאך אפן אויפן יידישן בית החיים. אט, איז געגאנגן די לאגער פירער וואס איז געקימען זייער [אומהערבאר], ווייל ער האט אויך דערשפירט אז דאס וואס גייט אונטער אונז, און אויך איז געגאנגן די לאגער פירער און האט איין דײטש אפגעקויפט, א געסטאפא מענטש, ער האט אים געגעבן א גאלדענע זייגער און האט אים אנ'געשיכור'ט. האט ער אים געזוגט, [אומהערבאר] מארגן קענט איר אלע האבן.

David Boder

יא.

Itzhak Brin

די לאגער פירער איז געקומען אין זעכצנטן יאנואר ביינאכט. איז ארויפגעקימען אין לאגער. "קינדער, זאגט ער, יידן, ראטעווען זיך, יעדער איינער וואס קען." איך, [אומהערבאר] דארט איז געווען פלאץ אויף אכט מענטשן, און מיר זענען געגאנגן און מען האט אריינגענומען, מען האט מיטגענומען מיט זיך באקאנטע נאך, ביז צוואנציג מאן און ווייל מיר האבן געוואיסט אז דארטן לאנג וועט מען נישט זיין, ווייל מען האט געוואיסט אז די רוסן זענען שוין אין טשענסטאכאװא, זענען מיר געגאנגן אין בונקער אריין, און מען האט אונז דארטן באהאלטן.

David Boder

ווי האט די בונקער אויסגעזען? דערציילט מיר, וואו האט מען עס געמאכט אין דעם בונקער?

Itzhak Brin

די בונקער איז געווען, אזוי ווי אייך האב געארבעט, [אומהערבאר] ביי די ארבייט האב איך מיך, האב איך מיך אויסגעלערנט [אומהערבאר] עס איז געווען הינטן איז געוועזן געמאכט אן ערשט-קלאסיקע שטוב פון פיר מעטער אויף צווײ, פיר מעטער אויף דריי איז די שטוב גרויס געווען.

David Boder

וואי? איז עס געווען אויף די ערשטע שטאק? אדער אין קעלער אריין?

Itzhak Brin

שטאק. טיף אראפצוגיין, אראפצוגיין דארט, אין קעלער. אראפצוגיין אין א קעלער אריין. אין אינמיטן גאלאפן, אין די הייעך פארדעקט מיט דארנס גרוז [אומהערבאר] צווייגן, איז געווען אויסגעקאפעט א גריב און געצויגן איז געווען, וואסער איז געווען געצויגן [אומהערבאר] איז געשטאנען, איז געגאנגן רעגן וואסער פון דער ינען. עס איז געווארן געמאכט אזא, צוגעצויגן דערינען פון אונטער די ערד, אזא קאנאפיע, אז די וואסער פון די רעגן זאל אריינגיין אין די פעסער אריין, צום טרינקן. אויף די הייעך איז געלעגן א שטיקל ווארע סחורה, און עס האט דורכגערייניקט.

David Boder

פילטרירט.

Itzhak Brin

פילטרירט. און דארט איז געשטאנען וואסער [אומהערבאר] ווען עס האט גערעגנט.

David Boder

נא?

Itzhak Brin

דארטן איז געוועזן [אומהערבאר] עס איז געווען גאנץ גוט אויסגעשטעלט.

David Boder

ווען די וואסער גייט אריין, ווער קען עס פארדעקן?

Itzhak Brin

עס איז געווען צו מאכן אינעווייניק מיט א הענטל, אזוי אויסצונעמען, צו פארריקן. עס איז נישט געווען אזוי געפערלעך. [אומהערבאר] און ווען מיר זענען הינטן געוועזן. ווען מיר זענען אראפגעגאנגן, איז געגאנגן איין און צוואנציק מאן ארויס. טייל מענטשן, [אומהערבאר] ווען מיר זענען אוועקגעגאנגן דארט, עס איז געווען די אכצענטן ביינאכט. מיר זענען געזעצן אין זיבעצענטן [אומהערבאר] אין בונקער. אין אויף די אכצענטן [In Polish] styczeń. [In Yiddish] אינדערפרי, הערט מען וואס אויף די ערד, מען גייט, עס קלאפט אויס א ווידערקול, מען גייט, מען גייט. און דארטן, ווייסט מען, דארטן ווייסט מען האט א מענטשלעכע פיס נישט געטרעטן. האט מען פארשטאנען אז דא [אומהערבאר] איז מען געגאנגן, און מען האט איינעם ארויסגעשיקט, איינער האט זיך ריזיקירט און א גיי ארויסגעגאנגן, האט ער געזען ווי פאלאקן זענען אריינגעקומען שוין, און די דראנטן פון די געטא זענען שוין צעריסן, און די פאלאקן לויפן אריין און זוכן אין די שטובער יידישע זאכן, מען ראבירט יידישע זאכן, און אונז האט מען דאך געזען, מיר זענען געגאנגן די, די . . .

David Boder

מיט די לאטעס

Itzhak Brin

מיט די לאטעס, "אוי, א ייד", און מען איז ארויפגעפאלן אויף אונז, און מען האט אונז צעקישט

David Boder

די פאלאקן?

Itzhak Brin

די פאלאקן [אומהערבאר] און מען האט געזאגט, אוי, די רוסן זענען דא. דער וואס האט געהאט ארויסגעגאנגן איז אראפגעקומען מיט א געוואלד, מיט א שמחה, "קינדער, מיר זענען געהאלפן." די רוסן זענען דא, זאגט ער. מען איז געגאנגן, מען איז ארויס געגאנגן אין גאס אריין, איז מען אהין געגאנגן דארטן אין לאגער, האט איז געוואר געווארן אזוי: אז טאקע דעם דאנערשטאג אינדערפרי, דאס מיינט די זיבעצנטן [אומהערבאר] אינדערפרי איז געוועזן, איז געקומען ביז קנאפע צוויי הונדערט מאן, געסטאפאװציס, מיט געווער אין די האנט. זיי האבן ארומגענומען דעם גאנצן לאגער, [אומהערבאר] און אין לאגער הויפן, און זיי האבן געשריגן, יידן ארונטער. איז געבליבן אפאר עלטערע מענטשן, מיט אפאר קראנקע, וואס איז אראפגעגאנגן, האט מען גענומען א טייל פון זיי האט די פאליציי גענומען מען האט זיי אהינגעפירט [אומהערבאר] אין די קרימינאל פאליציי. און די איבריקע געסטאפא האט זיך געלאזט אין דעם גאנצן געטא זוכן מענטשן. ווייל עס איז קיינער נישט געבליבן. עס איז געבליבן א טייל האבן זיך פארשטעקט.

David Boder

[אומהערבאר]

Itzhak Brin

און געבליבן, איז האבן זיי צוזאמען גענומען [אומהערבאר] פון זעכציק מאן. און אינמיטן זוכן, עס איז געווען דאנערשטיק, זיבעצנטן יאנואר, צוויי [אומהערבאר] האבן זיי באקומען א פארארדענונג, דאס זיי מוזן אוועקגיין, האבן זיי געהאט, איז די מענטשן וואס זענען געבליבן פארשלאסן אין די קרימינאל פאליציי, זענען אויך געבליבן לעבן, און צוויי טעג אינדערפרי האבן זיי די פאלאקן געעפנט די טירן און זיי ארויסגעלאזט [אומהערבאר] קיין קיין מענטש, אלע זענען געבליבן און זיי האבן זיך אלע גערעטעט.

David Boder

יא. אלזא, און די פאלאקן האבן פאר אייך קיינמאל קיין אנטיסעמיזם נישט געצייגט?

Itzhak Brin

זיי האבן קיינמאל נישט קיין אנטיסעמיזם פאר אונז געצייגט. זיי האבן געהאט, זיי האבן נאך מורא געהאט פאר אונז. אונז האבן דאך געזען ווי זיי ראבירן די יידישע האב און גוטס. נאר [אומהערבאר] וואס געפונט זיך אין א שטיב. די גאנצע צייט וואס מיר האבן געארבעט אין געטא האבן מיר געטרעטן אויף די טייערסטע זאכן. וואי מען האט געזען, דאס האבן מיר יא געטון, וואו מען האט געזען א טייערע זאך. מען האט געזען א טייערע [אומהערבאר] מאנטל, מען האט געזען א טייער [אומהערבאר] אז די דייטשן זאלן קיין גענוס נישט האבן דערפון, האט מען געפאקט איינעם, האט מען באקומען גיט געשלאגן דערפאר. מיינסטענסטייל, וואס מען האט יא ארויסגעשיקט, האט מען אלעס געמאכט א טל דערפון פריער, זיי זאלן קיין גענוס נישט האבן דערפון.

David Boder

אהא. נא, זאגט מיר דאס. ווי אזוי זענט איר געקומען קיין פראנקרייך?

Itzhak Brin

יעצט קיין פראנקרייך? יעצט בין איך געפארן קיין פוילן הייסט עס. בין איך געפארן קיין לאדז, איך האב זיי געהייראט מיין צווייטע פרוי פון מיין שטאט. זי שטאמט פון פון שעראדז.

David Boder

פון וואו?

Itzhak Brin

פון שעראדז. נעבן לאדז.

David Boder

יא.

Itzhak Brin

און מיר זענען געזעצן אין לאדז. איך האב זיך געהאט געפירט איין מסחר פון [אומהערבאר] אין די שטאט שעראדז, האב איך געקענט קריסטן פון [אומהערבאר] איך האב געפירט מעיל קיין לאדז. [אומהערבאר] קיין לאדז. די מצב פון אנטיסעמיזם האט זיך געשטארקט אין פוילן, דאס איך האב געמוזט יעדע וואך, צוויי, דריי מאל פארן אין שטאט אריין מיט געלט. אין זיך בארעכענען [אומהערבאר] וועגן מסחר.

David Boder

מיט וועם בארעכענען?

Itzhak Brin

בארעכענען זיך מיט דעם [אומהערבאר] עס איז שוין געווען זייער קאמפליצירט, צוליב דעם וואס עס איז שוין געוועזן איין פאקט אויפן וועג וואס מען האט אפגעשטעלט מען האט געזוכט יידן, עס איז געווען זייער קאמפליפיצירט. האב איך געמוזט עס ליקווידירן. און פארשאפט מיר איין פאס, און אהערגעפארן אויף פראנקרייך. מיין פרוי, [אומהערבאר] אן אדוואקאט דורך מיינס א ברודער וואס געפינט אין ארץ ישראל [אומהערבאר] אדוואקאט. און איך בין געבליבן [אומהערבאר] אוועקפארן מיט עלי' ב' דערווייל [אומהערבאר] אין ארץ ישראל, זיך שטארק פארענדערט, בין איך געבליבן דערווייל דאהי אין קיבוץ. און איך האף מיט ג-טליכע הילף וועל איך ווערן פאראייניגן מיט מיין פרוי [אומהערבאר]

David Boder

זייער וויכטיגע זאכן האט איר מיר דערציילט. איך האב שוין [אומהערבאר] אזא דערציילונגען פון לאדזער געטא, אבער עס האט מיר קיינער נישט דערציילט וואס איר האט מיר פארציילט. ספעציעל די גאנצע זאך פון די געשיכטע פון די ווארע, [אומהערבאר] אויסרייניקן די געטא, מען זאל עס ליקווידירן, ארויסנעמען די טויטע, ווייל די דייטשע האבן נאך גענומען די לעצטע מאמענט אלע זאכן.

Itzhak Brin

אלעס.

David Boder

[In German] Danke sehr . . .

David Boder

[In English] . . . This concludes the interview . . . eh?

Itzhak Brin

[In Yiddish] איך וועל אייך דערציילן נאך איין עפיזאד פון מיין שטאט שעראדז.

David Boder

יא. איר האט די מייקראפאן אין אייער הענט.

Itzhak Brin

איך וועל אייך איבערגעבן אן עפיזאד וואס איך האב דאס אויך בייגעוואוינט זייענדיק [אומהערבאר] אנפאנג קריג, ווען די דויטשן זענען אריינגעקומען אין די שטאט שעראדז, דאס איז אכציק קילאמעטער פון לאדז, וואס מיר האבן מיטגעמאכט דארטן. פארן אנפאנג קריג, ווען די דויטשן זענען שוין געווען אין אונזער שטאט, איז גייענדיק אין גאס, אין שעראדז איז אנשטאנען אן אוטא אינמיטן מארק. אין די פאליציי האט געמאכט א, א . . .

David Boder

אן אבלאווע

Itzhak Brin

אן אבלאווע. און מען האט געכאפט [אומהערבאר] און מען האט גענומען צוואנציק יונגע מענטשן און מען האט זיי ארויפגעכאפט אויף דעם אוטא. איך בין גראדע אויך געווען אינצווישן מען האט אונז א כאפ געגעבן אויפן אוטא און מען איז אוועקגעפארן מיט אונז. וואו אהין מען פארט האט מען נישט געוויסט, נישט געוויסט וואו אהין מען פארט. און שטאט האט זיך באלד געמאכט א גרויסע גערודער. מען האט נישט געוויסט וואס עס קומט פאר. איז מען געפארן.

David Boder

ער דערציילט דעם עפיזאד, נאך איין.

Itzhak Brin

אזוי מען האט אונז געכאפט האט מען אונז געפירט נישט ווייט, איין קילאמעטער אינטער די שטאט, דאס איז אונזער יידישער בית עולם אין שעראדז, און מען האט אונז ארויסגעפירט, און מען האט אונז געזוגט, מען זאל קאפען דא א גריב. אונז האבן געקאפעט דאס גריב זייער שנעל. מען איז געשטאנען, און מען האט אונז געיוגט ביי די ארבייט. קאפענדיק האבן אונז געוויינט מיט טרערן, מיר האבן נישט געוויסט פאר וועמען מען קאפעט און מיר האבן געמיינט זיכער אז מען גייט אונז דא אלע אויסשיסן. דאס גריב איז פאר אונז. דאס גריב איז געמאכט געווארן האט מען אונז אלע נעם געגעבן, אין די אוטא איז צוריקגעפארן צוריק אין די שטאט אריין, האט מען אונז אלע א נעם געגעבן, און מען האט אונז אלע געהייסן אוועקגיין פון גריב, און מען האט אונז אלע געהייסן זיך צושטעלן צום מויער, מיט די הענט אין די הייעך און מיטן פנים צי די מויער. די מויער הייסט עס, די מויער פון דעם בית החיים, די פלאט. אזוי שטייענדיק, האט מען אונז געציפעט, געזאגט וידוי. אונז האבן געמיינט זיכער מען גייט אונז אויסשיסן. דערווייל איז מען געבליבן אזוי שטיין, אינמיטן זעהט מען ווי אן אוטא קומט אן צופארן, הונדערט מעטער אפגעריקט פון די יידישע בית עולם, דארט איז געשטאנען א מלין.

David Boder

א וואס?

Itzhak Brin

א מיל. א פאראװי מיל. און זיי האבן אראפגעשטיפט מענטשן פון די אוטא. די אוטא איז געבליבן שטיין צוריקגעפארן אין שטאט אריין. און די דויטשן וואס האבן באוואכט די מענטשן האבן זיי גענומען און האבן זיי געשלאגן מיט די קאלבעס, מיט די הענט אין די הייעך, האבן זיי געשריגן, לויפן, לויפן, לויפן, שנעל, שנעל, שנעל.

David Boder

וויפיל מענטשן זענען געווען דארט?

Itzhak Brin

עס זענען געוועזן דריי און צוואנציק מאן. עס איז געוועזן די היטער פון די שטאט שעראדז סענדזיעס, אדוואקאטן, פראקורארן, [אומהערבאר] קריסטן. עס איז געוועזן איין יידישע ארצט א געוויסע עליאס [אומהערבאר] אן אויגן דאקטער, א געוויסע פראפעסער. נאך איין תאוטעכויק, א געוויסע ראזענקראנץ, שראליק ראזענקראנץ, און די מענטשן האט מען אזוי צוגעיוגט, ביז צום, זיי זענען געוועזן, געזעצן אלץ זאקלאדניקיס

David Boder

[אומהערבאר] זאלאזשניקי

Itzhak Brin

זאלאזשניקי אין תפיסה. [אומהערבאר].

David Boder

יא.

Itzhak Brin

דיזע מענטשן האט מען געפירט, מען האט זיי געהייסן לויפן, לויפן, ביז זיי זענען צוגעקימען צום הויז פון דעם אריינגאנג פון דעם בית החיים, פון בית עולם. פלוצלונג דערזען זיי [אומהערבאר] געווארן אביסל לייכטער. און מען האט געזען אז געוויס, געווענלעך וועט מען שיסן די מענטשן.

David Boder

יא.

Itzhak Brin

פלוצלונג, שטייענדיק נאך מיט די הענט אין די הייעך ביי די מויער, האט מען געזען די מענטשן קומען ארויס, הא, הא, געעטעמט שטארק פון די לויפנס זיי מיד צו מאכן. און מען האט זיי די אלע מענטשן ארומגיין, אויסמיידענדיק אז זיי זאלן נישט זען דאס גריב, גענומען זיי פון אן אנדערע ווינקל אריין פון דעם בית עולם. דערנאך האט מען גענומען פון אונז, פון די דריי-צוואנציק מענטשן האט מען ארויסגענומען זיבן מאן וואס מען האט זיי צוגעשטעלט צום גריב. מען האט זיי געהייסן מאכן

David Boder

זענט איר געווען פון די זיבן מאן?

Itzhak Brin

ניין, פון די זיבן מאן בין איך נישט געווען. אבער די איבריקע זענען מיר געבליבן שטיין מיט די הענט אין די הייעך ביי די מויער. און די זיבן מאן זענען צוגעגאנגן. מען האט זיי געהייסן מאכן א בערגל ערד הארט ביים גריב. א בערגל ערד ביים גריב. דאס זענען געווען מיינע קאלעגן אויך, געווענלעך האבן ער מיר דערציילט ווי אזוי עס איז צוגאנגן. אונז האבן מיר געמוזט שטיין איבערגעדרייט מיט די הענט אין די הייעך, געדרייעט צום מויער. האט מען גענומען, מען האט געברענגט יעדן איינצעלנעם פערזאן אהין און מען האט אים געהייסן מיט די קניען, אויף דעם בערגל אראפלייגן דעם קאפ און איין מאן איז געשטאנען מיט א טאשן רעוואלווער אין מען האט געשאסן, אזוי ווי מען האט געהערט דעם קויל, האבן שוין געמוזט צולויפן אונזערע מענטשן, די זיבן מאן, א נעם געבן, אריינלייגן אין גריב אריין. אזוי האט מען געפירט איינער אונטער דעם צווייטן. איינעם אונטער דעם צווייטן. ווען מען איז ציגעקימען, איינער האט געהייסן דארט איינער, יעקבי ראזען, דער איינער לעבט שוין נישט היינט. אין אוישוויץ אהינגעקומען. האט ער מיר פארציילט, ווען מען איז צוגעקימען צו דעם ייד ישראליק ראזענקראנץ, דעם טעכניק, האט ער ווען ער האט געקריגן דעם קויל האט ער אים א נעם געגעבן פון בערגל אראפ אריין אין גריב אריין, [אומהערבאר] האט ער א זאג געגעבן, יעקב'ל וואס טוסטו, איך לעב דאך נאך! ער האט אים געקענט יעקב ראזען. וואס טוסטו, איך לעב דאך נאך. אזוי איז מען געגאנגן און מען האט איינער אויפן צווייטן כסדר, איינער אויפן צווייטן געשאסן. און מען האט זיי באגראבן אין די [אומהערבאר] אין די אנגעטואכץ. ווי אזוי זיי זענען געגאנגן אנגעטון. די היסטערישע געוואלדן פון די מענטשן איז אומבאשרייבלעך.

David Boder

[אומהערבאר]

Itzhak Brin

די וואס מען האט זיי געשאסן, צוגייענדיק צום גריב.

David Boder

זיי האבן געשריען?

Itzhak Brin

זיי האבן געשריען. אזוי [אומהערבאר]. מען האט זיי אלע געשאסן.

David Boder

אלע מענער?

Itzhak Brin

אלע מענער. די יידן צוויי, אויך פון אונטער דערצווישן [זיי]. און מען האט זיי אלע געשאסן, און מען האט זיי אלע אזוי באגראבן. און יעצט איז געווארן מיט א יאר צוריק איז געווארן געמאכט א עקסכומאציע [אומהערבאר] וואס מען האט זיי ארויסגענומען פון יידישן בית החיים און מען האט זיי אריבערגעפירט אויפן פוילישן צמענטאזד. און אויך, נאכ'ן אפטון די שטיקל ארבעט, האט מען גענומען די אלע צוואנציק מאן, ארויסגעפירט דורך די פאליציי. מען האט זיך געמוזט אונטערשרייבן אז די זאך וועט נישט ארויסקימען. ווער עס וועט פארציילן וואס עס איז געווען דא [אומהערבאר] צווישן די יידן, וואס עס איז דא פארגעקימען, זאל וויסן אז ער וועט געשאסן ווערן. וואס אין אמת'ן, די אלע צוואנציק מענטשן זענען זיך גראד צולאפן אין שטעטלעך ארום, זיי האבן נישט געוואלט בלייבן דארטן, ווייל זיי האבן מורא געהאט טאמער מען וועט זיי באשולדיקן דערפאר. זענען זיי זיך צעלאפן. איינער איז געלאפן דא. איינער איז געלאפן דארט.

David Boder

אין געטא אוועקגעלאפן.

Itzhak Brin

אין געטא אריינגעלאפן.

David Boder

אלזא. הער ברין, איך דאנק אייך זייער. דאס איז טרויעריקע געשיכטן. מען קען נישט זאגן אז דאס איז א גוטע געשיכטע אבער עס איז א וויכטיגע געשיכטן, איינפאך פארציילט, פון א מענטש וואס האט מייסטנס געזען, און איך דענק אז דאס וועט זייער ניצלעך זיין. איך דאנק אייך זייער.

David Boder

[In English] This concludes the interview with Mr. Isaac Brin [unintelligible] . . . eh, Mr. Isaac Brin. At HÃnonville. He apparently worked a special . . . hm, especially in a very gruesome type of work. He did not want to tell his whole story, but we got from him nearly one and a half spools. HÃnonville near Paris, September the 13th, 1946. Illinois Institute of Technology wire recording.

David Boder

[break in wire] . . . six . . . Illinois Institute of Technology wire recording.

var english_translation = { interview: [ David Boder

[In English] Spool 126, starting at the eighteenth minute, with an interview with Mr. Isaac Brin, [to interviewee] ja, in English [unintelligible] Issac. Mr. Isaac Brin, Itzhak Brin. Thirty-eight years old, married second time, his wife . . . second wife is from Palestine, he expects to go over. At the Agudah Israel [unintelligible] of the Agudah in HÃnonville, near Paris. Mr. Brin feels that he would not want to tell us . . . a complete story from the Lodzsher Ghetto, but he considers that he wants to pick some special memorial moments.

David Boder

[In Yiddish] Did you understand what I said? So, Mr. Brin says that [Inaudible] the Lodzsher Ghetto. He will recount that which he himself had the opportunity to know and experience.

Itzhak Brin

[unintelligible]

David Boder

[In German] Yes. So, Mr. Brin, say what you would like. Begin. [unintelligible]. Please repeat that. Yes. Speak louder.

Itzhak Brin

[unintelligible]. Lodzsher Ghetto [unintelligible]. Work [unintelligible]. Building section [unintelligible].

David Boder

[unintelligible]

Itzhak Brin

In the end it was [unintelligible] for the Ghetto [unintelligible] Ghetto [unintelligible]. Here we laughed and [unintelligible] Mrs. [unintelligible] [unintelligible]

David Boder

[unintelligible]

Itzhak Brin

[unintelligible]

David Boder

Yes, when you are directly nearby [unintelligible]

Itzhak Brin

[unintelligible] caused no [unintelligible]

David Boder

Yes, I have from [unintelligible] double-tracked [unintelligible].

Itzhak Brin

[unintelligible]

David Boder

Yes. And?

Itzhak Brin

[unintelligible]

David Boder

Yes. Did you know Doctor Vaug?

Itzhak Brin

Doctor Vaug . . .

David Boder

Were you living in Lodz before?

Itzhak Brin

We came to Lodz [unintelligible]

David Boder

Aha.

Itzhak Brin

[unintelligible]

David Boder

[unintelligible]

Itzhak Brin

[unintelligible]

David Boder

[unintelligible] And?

Itzhak Brin

[unintelligible]. I came into the [unintelligible] Lodz Ghetto, then we apportioned a place to live [unintelligible] to the Jews.

David Boder

Were you there in Rumkowski's time?

Itzhak Brin

Yes. [unintelligible] Rumkowski's time.

David Boder

[unintelligible]. What did you think of Rumkowski? [unintelligible].

Itzhak Brin

What I thought of Rumkowski? Rumkowski was very . . . a leader of the German powers. Everything had to be exact. Everything that he got from Amtsleiter Biebow. He with the help of his police carried out precisely. [unintelligible]. He was a very strong person, huge. [unintelligible]. If someone were caught stealing a potato, one went [unintelligible]. Sent to Auschwitz [unintelligible].

David Boder

Also, [unintelligible] Rumkowski [unintelligible]

Itzhak Brin

[unintelligible]. In Ghetto [unintelligible]. I was in the Ghetto until the end of the Ghetto in '24.

David Boder

That is '44.

Itzhak Brin

Yes, '44. I was in Lodz until the end, until there were no more Jews. [unintelligible] I lived.. I was. [unintelligible] I was working in the section where there were Christians [unintelligible] Ghetto.

David Boder

In the Ghetto? [unintelligible]

Itzhak Brin

There were places outside the Ghetto, well-guarded by police, who were watching the workers. I was an assistant to the workers building the walls, the [unintelligible].

David Boder

In the Ghetto?

Itzhak Brin

In the Ghetto.

David Boder

What did they build there? [both speaking at the same time; unintelligible]

Itzhak Brin

After that, I had the good fortune that the Christians gave me food. I gave them [unintelligible]

David Boder

What did they give you?

Itzhak Brin

[unintelligible] Soup, bread [unintelligible] bread. [unintelligible] a kilo salami or a kilo bread [unintelligible] I did not have much strength . . . [unintelligible] my brother and I, my brother's wife and my sister. [unintelligible] Paper [unintelligible]

David Boder

I am asking you questions that other people [unintelligible] such things [unintelligible] but you go [unintelligible]

Itzhak Brin

I wondered what would happen to me [unintelligible]. I worked with a German and a Pole and the Poles brought a newspaper into the Ghetto. We also had a secret radio in the Ghetto.and we learned what was going politically. The newspapers [unintelligible]

David Boder

[unintelligible]

Itzhak Brin

[In German] On the last day [unintelligible] the transport left [unintelligible] the politics [unintelligible]. Then we heard that the whole neighborhood [unintelligible]. In the streets [unintelligible] shooting. We heard that thousands of people had been killed. Not Jews. We did not know what nationality they wereâHungarians, Romanians, Poles [unintelligible] Biebow fell out [unintelligible] and saw [unintelligible]. There was one Jew, a certain Ayzlander. He was a [unintelligible].

David Boder

A Jew?

Itzhak Brin

[In Yiddish] A Jew. [unintelligible]

David Boder

[unintelligible] The Jewish Committeeman?

Itzhak Brin

[unintelligible] went off to the train station. [unintelligible]

David Boder

[In German] They liquidated the Ghetto?

Itzhak Brin

[In Yiddish] They liquidated the Ghetto. [unintelligible] Ayzman wanted twenty young, strong men [unintelligible] they should remain in the Ghetto.[unintelligible] to go into all the houses and clean up [unintelligible]. It was the end. It just so happened that I knew about this. [unintelligible] three weeks [unintelligible]. I, my sister, my brother and my brother's wife [unintelligible] we were young people. [unintelligible] It was terrible.

David Boder

[In German] The smell.

Itzhak Brin

The smell. [unintelligible]

David Boder

Yes, with great force [unintelligible]

Itzhak Brin

[unintelligible] If there was a corpse, we had to put it into three large ditches, and there were three levels one on top of the other. [unintelligible]

David Boder

Germans? [unintelligible]

Itzhak Brin

[unintelligible] Germans, Germans. [unintelligible]

David Boder

And?

Itzhak Brin

[unintelligible] It took time. [unintelligible] This was the work that was very much needed in the Ghetto. [unintelligible] Then all the people were gone. Then they took some people [unintelligible]. Ayzman was also [unintelligible]. He was getting people ready for the execution that was going to take place. [unintelligible] Also sat there [unintelligible] we should prepare a ditch two meters long.

David Boder

[In English] Eh, this concludes Spool 126 with the report of Mr. Isaac Brin and we are going . . . about the Lodzsher Ghetto, and we are going over to Spool 127. Illinois Institute of Technology wire recording. September 13th, 1946, HÃnonville, fifty kilometers from Paris, in the Agudah Israel.

David Boder

Spool 127, continuation of Spool 126. Eh, the interviewee is Mr. Isaac Brin, Itzhak Brin, thirty-eight years old, who was in the liquidation group of the Lodzsher Ghetto.

David Boder

[In Yiddish] So, you said that you were [unintelligible].

Itzhak Brin

[unintelligible] the working people. He said [unintelligible] that we should make a ditch of three meters deep and three meters wide. [unintelligible]

David Boder

[unintelligible]

Itzhak Brin

[unintelligible] three or four [unintelligible]

Itzhak Brin

Well, it was seven in the morning. [unintelligible] There were no more people in the Ghetto. Everything was already emptied out, and a truck came in covered . . . and every . . . with people. The people, who were going to be shot, were lying stretched out on the bottom of the truck. The crew, the German Gestapo, the totenkopf, as they were called, were sitting on them.

David Boder

They were not lying on their clothes, they were lying . . .

Itzhak Brin

Each one was lying separately and each one had his hands bound behind them . . .

David Boder

When they were brought in, their hands were already tied.

Itzhak Brin

Tied. Hands tied tightly behind them, and then each one was tied to the next one. Each one to the other. And the crew got off the truck [said] "Everyone down," and they began to pull them off. The people didn't know what was going on. During the extreme cold they were barefoot and wore only a pair of pants and a shirt. Nothing else. Well, the first one to go down dragged the next one with him, because they were tied together in groups of from four to ten. The first time I was there there were twenty-four Jews. [unintelligible] there were four times six bound together. In the first six there was one who was a Captain. He told us, us Jews . . . we stood there to serve. He told us to stand fifty meters to one side. We held the shovels [unintelligible] in our hands. We stood a distance away, and this Captain came over with an order. The crew was standing to the side. Six people went over, six people went close to the ditch. The ditch had been dug. They faced the ditch. There was a whistle; a salvo and they were killed.

David Boder

A salvo from machine . . . ?

Itzhak Brin

A salvo of rifles, of hand rifles. And that is what happened to the first six, the second six, the third six, the fourthâone right after the other until they were all killed. Then there was a whistle indicating that we should come right over, but quickly. So we went. We had to have a small knife in our hands to cut one away from the other.

David Boder

Yes.

Itzhak Brin

Well, it wasn't possible to throw all six in, so we had to separate them and took each person . . .

David Boder

They fell into the pit?

Itzhak Brin

No. [unintelligible]. The first six were left hanging half in the ditch and half on the ground. The second six couldn't lie next to the pit, because they were blocked by the first group. The second were not cut one from the other, did not lie straight. Their hands were down and their feet up. [unintelligible]. Thrown in one on top of the other, as quickly a possible. They stood with billy clubs in their hands and beat us to work faster, ever faster, and every hole in the head was as big as a fist.

David Boder

They shot in the head?

Itzhak Brin

They shot in the head from behind.

David Boder

[In German] How far were the soldiers standing from these people?

Itzhak Brin

[In Yiddish] The soldier stood about fifteen meters away.

David Boder

[In German] Well, can one always hit it right?

Itzhak Brin

[In Yiddish] They did. They hit every one. They stood there and shot into the heads as they were lying there. As soon as we heard the whistle indicating that we should approach, one man went over, this was the Captain himself, and he took out a pocket revolver and if he saw a corpse that was still moving, he put a bullet into his head. Whoever moved, he finished off.

David Boder

Finished him off.

Itzhak Brin

[unintelligible]

David Boder

Well?

Itzhak Brin

And we were . . . the brains . . .

David Boder

And the living were not buried?

Itzhak Brin

What? The living were never buried. The brain, the brains were spattered for about ten, fifteen meters around the pit, and there was blood, and we had to throw these people into the ditch very quickly. And the Gestapo were standing right there, and they . . .

David Boder

Men and women?

Itzhak Brin

At that time, the first time, when there were those twenty-four people, there was one woman. The other times, there were only middle-aged men. [unintelligible] Poles. Polish. Poles. Polish. Poles. No Jews. Poles.

David Boder

Who were shot?

Itzhak Brin

Poles were shot.

David Boder

They were Poles?

Itzhak Brin

They were Poles.

David Boder

They were buried in the Jewish. . .

Itzhak Brin

This was what the Germans, the Germans did, so that no one would know. They took Gen[tiles], Poles and buried them in the Jewish . . .

David Boder

Oh, they shot Poles.

Itzhak Brin

All Poles! Because they shot very few Jews at that time. They were trying to kill the Jews but they sent them to the crematoria. But the Poles, the Poles [unintelligible] it was mostly political [unintelligible] political things [unintelligible].

David Boder

Polish partisans . . .

Itzhak Brin

After that, they scattered some earth over them. They were told to gathered the brains that had been strewn around the pit. [unintelligible] said, "Take this home and you'll have lunch to eat."

David Boder

Who [unintelligible]?

Itzhak Brin

That's what the German said, the Gestapo. They were, they were making fun of us. Quickly, quickly we poured on some earth into the pit and they were standing there with weapons until it was done.

David Boder

[In German] Men and women?

Itzhak Brin

Men and women.

David Boder

[In Yiddish] Tell me, what did the Poles do? Did they scream, plead? What did they do?

Itzhak Brin

From a distance, from afar we often heard:

Itzhak Brin

[In Polish] O Jezus, o jezus . . .

David Boder

Aha.

Itzhak Brin

[In Yiddish] But [unintelligible] they arrived in such condition. . . . When they were being tied up, they knew why they were being bound and they were no longer conscious [of what was going on]. In addition, they had been beaten, pale. They no longer looked . . . . They were practically half-dead, when they were delivered under such conditions. I was present at such events five or six times. The shock that I felt the first time . . . I walked around crazed whole days and night. In the camp that I was assigned to [unintelligible] to talk, but I was not allowed to tell anyone. Afterwards, when the whole business with the Jews was over, with the Ghetto, we were all taken out of there and led . . . connected to the camp that cleaned the whole Lodz Ghetto, At that time, we were five hundred people who remained especially to clean the Lodz Ghetto . . .

David Boder

What did they clean?

Itzhak Brin

Cleaned. Cleaned. Took out all kinds of material. We were specially assigned to do this work. When the time came and there were no more Jews in the Ghetto, and it happened that the Gestapo needed something brought to them, we were the only ones who were called, only the ten of us who were at the cemetery during that time [unintelligible] and those who cleaned out the camp, because the Gestapo didn't want any other people, only the very same ones.

David Boder

Which same ones?

Itzhak Brin

The same ten men . . .

David Boder

Who had buried . . .

Itzhak Brin

. . . who had buried the dead at the time of the shooting.

David Boder

Yes, yes.

Itzhak Brin

This happened another two or three times in the camp.

David Boder

Were Jews or Poles shot?

Itzhak Brin

They only shot Poles. We never saw Jews being shot. Just Poles. They say that everyone was being shot, but they were all Christians. It is possible that . . . possible . . . It is a fact that one time a German was shot. He looked like a fat calf.

David Boder

Yes.

Itzhak Brin

He must have been involved in military affairs. At that time a judge and a prosecutor also came along and in that place a [unintelligible] was read.

David Boder

Only this one German was shot?

Itzhak Brin

Only this one German was shot. Yes. It was the only time and that was the only German who was shot in the Jewish cemetery. And at that time the sentence was read. [unintelligible] The Poles did not have any protocol at all.

David Boder

A priest was never brought in?

Itzhak Brin

A priest . . . no! They couldn't recognize from their clothes who was a priest and who wasn't.

David Boder

A priest to administer the last rites?

Itzhak Brin

A priest. No.

David Boder

To pray.

Itzhak Brin

Praying. There was never any of that. Never. Then there came an order issued from the camp that we were to dig eight large pits in the cemetery. So we also took . . .

David Boder

Which pits?

Itzhak Brin

What?

David Boder

Which pits?

Itzhak Brin

Eight very large pits.

David Boder

Oh. New pits were to be made. [unintelligible]

Itzhak Brin

New pits. The same ten people who had been at the cemetery the whole time previously were taken out there, and we dug the eight pits, and it was . . .

David Boder

What did you talk about while you were digging the pits?

Itzhak Brin

As we were digging the pits, we were in a political situation.

David Boder

We you being guarded or were you alone?

Itzhak Brin

No, that Ayzman came [unintelligible] an order to make sure that there were eight large pits. We were the same ten men who worked at the cemetery and we were digging the eight large pits. It was a fact that Biebow appeared with another Gestapo official as were coming from the digging, and he said . . . I just happened to hear, oh yes, "We will put the heads on this side, the feet on this side and the children here in the middle. A hundred people should fit in this pit. Then people were brought over who had been hiding in hiding places. I placed myself close by. Nothing was done to them, because at that time, the Germans' opinion was that they were going to kill us but right then they needed more manpower in the Ghetto, because they wanted to clean out the Ghetto,as soon as possible. [unintelligible] They thought they were going to kill us anyway so why not let us work for a while. For eight hundred people, eight such ditches were dug. As we stood there digging . . . with every spadeful, we made our confession [to G-d], because we knew that this work, this work, these ditches were for us. [unintelligible] This is how it actually was. We finished the pits and everyone went back to his work in the camp . . .

David Boder

Yes, yes. Well . . .

Itzhak Brin

Well, when we were in the camp, we did not lack for food in the camp.

David Boder

What happened after you made the pits?

Itzhak Brin

We made these eight pits and they remained open. We did not know what was going to happen.

David Boder

Did you tell this to the other people in the camp?

Itzhak Brin

In the camp . . . When we made these eight pits, everyone was very astonished, broken, because we knew that they were for us. Well, what did G-d do? At our workplace, every morning there was a roll call. In Lodz [Gives the address]. That was where we had the work camp. Every morning there was a roll call.

David Boder

How many people were there?

Itzhak Brin

Eight hundred people.

David Boder

Aha.

Itzhak Brin

Eight hundred seventy-six people.

David Boder

Aha.

Itzhak Brin

I was there. Each group had its leader. Everyone was assigned a job. I was also assigned a job that I did. I took over the horses and wagons [unintelligible] and then led them out.

David Boder

Well?

Itzhak Brin

Led them out. [unintelligible] were not permitted to enter the Ghetto, so we took their horses and wagons, loaded them with merchandise and led them back to the Christians to take them out of the Ghetto,

David Boder

Excuse me. What kind of merchandise did they have there?

Itzhak Brin

The merchandise was this: furniture, iron, rags, trash, everything that there was in the Ghetto, especially various medicines, and food that remained in the Ghetto, Everything had to be taken out.

David Boder

Everything.

Itzhak Brin

Everything had to be removed. The whole Ghetto had to be cleaned out. In addition, every street had to be cleaned, and every house. When the furniture was taken out, the iron, the plates, spoons, bowls . . . everything was removed. Then the Ghetto was surrounded by a fence and Germans and Christians came into these houses, Christian workers, Poles and they tore down . . . who took out the wood, the doorknobs, all the floors that were there, and then they razed the house itself. And this went on and on.

David Boder

And where did you live? In barracks?

Itzhak Brin

We had [unintelligible] a camp of sorts, a house that was . . . In those times there was [unintelligible].

David Boder

Where did you sleep there?

Itzhak Brin

We also slept there in the camp.

David Boder

In beds?

Itzhak Brin

We had very good beds, because there was no lack of bedding in the Ghetto. When we went into whatever house it was, we took blankets, pillows and we had enough. The food was also very good in the camp, because large warehouses remained full of food for the whole Ghettoâseventy thousand Jews, so there was food remaining, certainly enough to feed eight hundred people, especially if the Germans wanted us to work fast. They told us to eat as much as we wanted, because they wanted the work to go as fast as possible.

David Boder

Tell. . .

Itzhak Brin

Every morning there was a roll call and everyone was given his work assignment. There came . . . it was Thursday, the 17th of January [he uses the Polish term "styczen" here].

David Boder

The seventeenth of what?

Itzhak Brin

Seventeenth, the seventeenth of January, January.

David Boder

Yes, yes. Forty-five.

Itzhak Brin

Forty-five, yes. They came and they called a Jew out of our camp.

David Boder

[unintelligible]

Itzhak Brin

No. He called a certain brother and they told him . . . . He was called on the 17th of January [again, he uses the Polish term]. [unintelligible] that was when the roll call was. He was called out on the 16th in the evening to go to the Gestapo and he was told that the next morning, every single one in the camp, because every day there was a roll call. There were fifty men who took care of fifty pairs of horses; these were the horses that worked to take the goods out of the Ghetto. These men, these people did not sleep with us in the camp. They slept in the barns with the horses. There were special telephone operators, who worked day and night [unintelligible] with the accounts. They also did not sleep . . .

David Boder

Jewish ones?

Itzhak Brin

But on that day, early on Thursday, the morning of the 17th, there came an order that everyone has to be thereâchildren and adultsâeveryone should be present at the roll call. We knew [unintelligible] what we had secretly heard, that the Germans were already in Chenstokhov . . . [correcting himself] that the Russians were in Chenstokhov. We knew that we were going to our deaths, that we would all be shot, and we knew that the graves were still open at the cemetery. The leader of the camp arrived very upset, because he also sensed what was about to happen, and the leader of the camp had also bribed a person in the Gestapo. He gave him a gold watch with diamonds. He got him drunk and he said, "Ja, tomorrow all of you will die."

David Boder

Yes.

Itzhak Brin

The leader of the camp came on the night of the 16th of January, came into the camp. "Children," he said, "Jews, save yourselves, each one of you, if you can." I [unintelligible] there was a place for eight people, and we went there and they took us in. In addition, we took along people whom we knewâwe were twenty in allâand because we knew that we would not be there long, because we knew that the Russians were already in Chenstokhov, we went into the bunker and they hid us there.

David Boder

What did the bunker look like? Tell me. How was the bunker made?

Itzhak Brin

The bunker was . . . since I worked at [unintelligible]. At work I . . . .I learned [unintelligible]. In the back there was a first-class room. The room was four meters by two, four meters by three.

David Boder

Was this on the first floor or in the cellar?

Itzhak Brin

No floor . . . [we had to] go deep, deep there.

David Boder

In the cellar.

Itzhak Brin

To go down into the cellar in the middle of the garden. The top was covered with thorns, grass [unintelligible] branches. A ditch has been dug and water had been piped in and also [unintelligible] there was rainwater from the eaves. It was constructed so that it went underground [unintelligible] that the rainwater for drinking should go into the barrels. On top lay a piece of material, cloth, and this cleaned . . .

David Boder

Filtered.

Itzhak Brin

Filtered. And there was water there, there were three or four kilos of water, when it rained.

David Boder

In the garden. [unintelligible]

Itzhak Brin

It was covered with [unintelligible] on top. It was very, very well arranged.

David Boder

Who could cover it when the [unintelligible] went in?

Itzhak Brin

One could close it from the inside with a handle . . . to close it. It wasn't bad when we were down there. When we went up, twenty-one men came out. Some people telling about it later. . . they went down there on the night of the 16th and they sat there in the bunker the whole day of the 17th. In the morning on the 18th of January, we heard people walking on the earth. An echo could be heard. People were coming. People were coming. And there we knew, there we knew that no human had set foot. So we understood that the end had come, and someone was sent out. One person took the risk and went out. He saw that the Poles had already entered, and the wires of the Ghetto were already torn. And the Poles were running in and looking for things in the Jewish houses. They were stealing Jewish things, and they saw us. We were wearing the . . .

David Boder

The patches.

Itzhak Brin

The patches. "Oh, a Jew!" And they fell on us, and began kissing us.

David Boder

The Poles?

Itzhak Brin

The Poles. They kissed us and they said, "The Russians are here!" The one who had gone out to look, came back down shouting with joy, "Children, we are saved. The Russians are here," he said. We went, we went out into the street, and we went back to the camp. We found out that on that very Thursday morning, that means the morning of the 17th of January, at least 200 men, those who had guarded the Ghetto, with weapons in their hands, had encircled the whole camp, and the camp courtyard, and they shouted, "Jews down." There were only a few elderly people remaining and a few sick people that came down. The police took some of them prisoner and led them to the police station, where criminals were held, and the rest of the Gestapo continued to search the whole Ghetto,for people, because there was no one left. Some . . .

David Boder

Were hidden.

Itzhak Brin

There remained . . . they gathered sixty people. And in the middle of their searching . . . it was Thursday, the 17th of January at two o'clock, they received an order . . .

David Boder

To leave.

Itzhak Brin

That they had to leave. The people who had been locked up as criminals in the police station, also remained alive, and the morning of the next day, the Poles opened the doors and, thank G-d. . . not one person . . . everyone remained and they were all saved.

David Boder

Yes. Well . . . and the Poles never exhibited any anti-Semitism toward you?

Itzhak Brin

They never showed us any anti-Semitism. They were, they were just afraid of us. After all, we saw them stealing Jewish possessions. But who had in mind what was in the houses. The whole time that we were working in the Ghetto, we stepped on the most precious things. When we saw . . . we did do this . . . when we saw valuable things, if we saw an expensive fur coat, and expensive [unintelligible] coat [unintelligible] so that the Germans would not enjoy it. If someone was caught, he was severely beaten for it. For the most part, what ever we sent out, we made a mess of it beforehand, so that the Germans would not have use of it.

David Boder

Aha. Well, tell me thisâHow did you get to France?

Itzhak Brin

To France? I traveled to Poland and I went to Lodz. I married my second wife: a woman from my town. She comes from Sieradz.

David Boder

From where?

Itzhak Brin

From Sieradz. Near Lodz.

David Boder

Yes.

Itzhak Brin

And we stayed in Lodz. I had run a business of selling flour in the city of Sieradz. I knew Christians . . .

David Boder

Flour?

Itzhak Brin

. . . and so I brought flour to Lodz, flour to Lodz. The state of anti-Semitism had gotten much worse in Poland, to the extent that every week I had to go two, three times into town with money and straighten things out with [unintelligible] concerning the business.

David Boder

To straighten things out with whom?

Itzhak Brin

Straighten things out with my [unintelligible]. It was already very complicated due to the fact that cars were being stopped on the road. They were looking for Jews. It was very complicated, so I had to liquidate it, and I got a passport and came to France. My wife, got a certificate through my brother, who lives in Israel. She got a certificate, and we left it that I was [unintelligible] to travel with the second settlement to Israel, but in the meantime the situation for Jews had changed a lot, so I remained here on the kibbutz, and I hope, with G-d's help, that I will be reunited with my wife.

David Boder

Well, Mr. Brin, you have told me very important things. I already have five stories about the Lodz Ghetto, but no one told me what you have told me. Especially the whole matter of the story about the material. I knew about cleaning out the Ghetto,when it was being liquidated, that the corpses were being taken out, but that until the last minute, the Germans were taking everything. . .

Itzhak Brin

Everything.

David Boder

[In German] Danke sehr . . .

David Boder

[In English] . . . This concludes the interview . . . huh?

Itzhak Brin

[In Yiddish] I will tell you one more episode about my town, Sieradz.

David Boder

Yes. The microphone is yours.

Itzhak Brin

I will tell you about an event at which I was present. It was at the beginning of the war, when the Germans entered the town of Sieradz, which is eighty kilometers from Lodz . . . what we suffered there. Before the beginning of the war, when the Germans were already in our town, I was walking in the street in Sieradz and a car [sic] stopped in the middle of the marketplace. The police were making . . . what do you call it?

David Boder

A raid.

Itzhak Brin

A raid. And they caught [unintelligible] and they caught twenty young people and put them into the car. I was actually among them.

David Boder

Yes.

Itzhak Brin

They grabbed us into the car and drove away with us. We didn't know where they were going. In town there was an immediate commotion. No one knew what was happening. They drove on.

David Boder

He tells this episode [unintelligible].

Itzhak Brin

We were caught and we were taken not far away, one kilometer outside the town. This was the Jewish cemetery in Sieradz. They let us out and we were told that we were to dig a pit here and here. We dug the pit very quickly. They stood there and rushed us through the work. As we were digging, we cried with tears. We did not know for whom we were digging, and we were certain that all of us were going to be shot, that the pit was for us. Once the pit was done, all of us were loaded back into the car and taken back to town. We were all taken, and we were all told to get away from the pit. We were all told to stand by the brick wall with our hands in the air and our faces to the wall. This was the wall of the cemetery, the fence. As we stood there, we trembled; we made our last confessions. We thought for sure we were all going to be shot. We stood that way for a while. Behind us, we saw a car approaching. A hundred meters from the Jewish cemetery, there was a mill.

David Boder

A what?

Itzhak Brin

A mill, a [unintelligible] mill. They pushed people out of the car. The car remained standing and returned to the town. And the Germans who were guarding the people began to beat them with clubs. With their hands in the air they began to shout, "Run, run, run. Fast, fast, fast."

David Boder

How many people were there?

Itzhak Brin

There were twenty-three people. They were the elite of the town Sieradz: judges, lawyers, prosecutors, [unintelligible], Christians. There was one Jewish doctor, a certain Elias Sperok, and eye doctor, a big professor. In addition, there was a dental technician, Rozenkrants, Srulik Rozenkrants. And these people were rushed to . . . .they were . . . they were prisoners.

David Boder

Prisoners.

Itzhak Brin

Prisoners in jail. Captives.

David Boder

Yes, yes.

Itzhak Brin

These people were led . . . They were told to run, run, until they reached the house that was the entrance to the Jewish Cemetery, the Jewish Cemetery.

David Boder

Yes.

Itzhak Brin

We saw them, we saw them running and we felt a little better. We thought, certainly, certainly they were going to shoot these people.

David Boder

Yes.

Itzhak Brin

We were still standing with our hands in the air by the brick fence. We saw these people coming out. Huff, huff, breathing hard from their running to make them tired, and all these people were taken around, taking care to avoid the pit. They were taken from another corner of the cemetery and told to stand there. Then seven men were selected from us, from our twenty-three and they were placed near the pit. They were told to . . .

David Boder

Were you among these seven men?

Itzhak Brin

No. I was not one of these seven men. The rest of us remained standing by the fence with our hands in the air. And these seven men went over. They were told to make a mound of earth right near the pit, a mound of earth right near the pit. These were also my colleagues. Of course, they told me how things went. We had to stand facing away with our hands highâturned to the fence. They took . . . they brought every single person there and told them to kneel and to place his head on the mound, and one man stood with a hand gun and shot. As soon as they heard the bullet, our men had to run over, these seven men, and grab him and put him in the pit. This happened one right after the other, one right after the other. One guy, Yankl Rozen, he is also not living anymore, he died in Auschwitz, told me that when it was the turn of this Jew, Isrulik Rozenkrants, the technician . . . he received the bullet and when he was being taken from the mound to the pit, he said, "Yankl, what are you doing? I am still alive!" He knew Yankl Rozen. "What are you doing? I am still alive!" That's how things went: one on top of the other, continuously. They shot one right after the other, and they were buried in their clothes, in what they were wearing. The hysterical screaming of these people cannot be described.

David Boder

[unintelligible]

Itzhak Brin

Those who were being shot, as they were walking to the pit.

David Boder

They were screaming?

Itzhak Brin

They were screaming. That's what I was told. They were all shot.

David Boder

All the men?

Itzhak Brin

All the men. [unintelligible] They were all shot, and they were all buried. Now, a year ago, there was an exhumation. They were taken out of the Jewish cemetery and they were taken to the Polish cemetery. And also. . .

David Boder

Yes.

Itzhak Brin

After doing this piece of work, all twenty of these men were taken to the police station. They had to sign. . .

David Boder

Yes.

Itzhak Brin

. . . that nothing would get out. Whoever would tell what happened there in the Ghetto among the Jews, what happened, should know that he would be shot. The truth is that all of these twenty men ran to other surrounding towns. They did not want to remain there, because they were afraid that they would be . . .

David Boder

[unintelligible]

Itzhak Brin

. . . prosecuted for what they did. So they scattered. One ran here. One ran there.

David Boder

They ran away from the Ghetto.

Itzhak Brin

Away from the Ghetto.

David Boder

Well, Mr. Brin, I thank you very much. This is a tragic story. I cannot say that it is a good story, but it is an important story, simply told, of a person who saw the most, and I think that it will be very useful. I thank you very much.

David Boder

[In English] This concludes the interview with Mr. Isaac Brin [unintelligible] . . . eh, Mr. Isaac Brin. At HÃnonville. He apparently worked a special . . . hm, especially in a very gruesome type of work. He did not want to tell his whole story, but we got from him nearly one and a half spools. HÃnonville near Paris, September the 13th, 1946. Illinois Institute of Technology wire recording.

David Boder

[break in wire] . . . six . . . Illinois Institute of Technology wire recording.