David P. Boder Interviews Joseph [last name unknown]; September 25, 1946; Wiesbaden, Germany

var transcription = { interview: [ David Boder

[In English] Wiesbaden, September the 25th, 1946, in the community house of a Jewish community maintained by UNRRA but billeted in German homes. The interviewee is Mr. Joseph from Poland, who prefers not to give his full name.

David Boder

[In German] . . . Also Herr Joseph, kommen Sie mal nÃher hier.

Joseph [last name unknown]

Ja.

David Boder

Und wollen Sie mir sagen . . . er kann Yiddisch reden, was wÃr besser?

Joseph [last name unknown]

Ja.

David Boder

[In Yiddish] װילסטו מיר זאגן, װאו זײד איר געײעזן, װען די מלחמה האט זיך אנגעפאנגן אר . . . די לעצטיקע [אומהערבאר] װען עס האט אנגעפאנגן צו פאסירן פארשידענע באגעבנהײטן, װאס האט מאל ראוסגעבראכט מענשן פאן נארמאלן לעבן.

Joseph [last name unknown]

פארן קריג איף געװױנט אין פױלן

David Boder

[In German] Welche Stadt

Joseph [last name unknown]

[In Yiddish] אין קריניצא, קורארט . . . אין נײן און דרייסיקסטן יאר בין איך מאביליזירט געווארן צום מיליטער

David Boder

ווי אלט זענט איר יעצט?

Joseph [last name unknown]

פינף און פערציק יאר.

David Boder

זענט איר געוועזן א סאלדאט בעפאר?

Joseph [last name unknown]

יא. געוועזן א סאלדאט ביי עסטרייך . . . און ביי פוילן ביי אכצן יאר אוף.

David Boder

זענט איר געווארן מאביליזירט?

Joseph [last name unknown]

נאך מאביליזירט געװארן. צוליב מיין קראנקהייט, האט מען מיך אנטשלאסן אויף דריי חדשים אורלויב.

David Boder

ווי גרויס איז אײרע פאמיליע געווען?

David Boder

[In German] . . . Also, ich will, dass Sie mir alles sagen. Sie brauchen mir die Namen nicht zu geben. Also hat Sie noch genummen in die polnische Armee [unverstÃndlich]

Joseph [last name unknown]

[In Yiddish] יא, צוליב מיין קראנקהייט

David Boder

אבער איך האב אייך שוין געפרעגט, ווי גרויס איז איירע פאמיליע געווען?

Joseph [last name unknown]

מיין פאמיליע האט באשטאנען מאן און פרוי.

David Boder

קיינע קינדער?

Joseph [last name unknown]

קיינע קינדער. יא.

David Boder

און צוליב איירע קראנקהייט, וואס איז איירע קראנקהייט?

Joseph [last name unknown]

מיין קראנקהייט איז געקומען אויף די נירן. גענצליך [אומהערבאר] די נירן. האט מען מיך אנטשלאסן אויף דריי חדשים. איך האב געוואלט אהיימ פורן צו מיין פאמיליע. די פראנט איז שוין געווען פאררופן, בין איך געגאנגן קיין דראהאביטש.

David Boder

וועלכע פראנט?

Joseph [last name unknown]

דער פראנט דייטשלאנד אויף פוילן. מען איז געגאנגן קיין דראהאביטש צו פיס און מען איז געקומען קיין דראהאביטש.

David Boder

מיט איירע ווייב?

Joseph [last name unknown]

מיין ווייב האט נישט געקענט מער קימען, ווייל די פראנט איז פארריסן געווארן [אומהערבאר].

David Boder

זענט איר געווארן מאביליזירט?

Joseph [last name unknown]

נאך מאביליזירט געװארן. צוליב מיין קראנקהייט, האט מען מיך אנטשלאסן אויף דריי חדשים אורלויב.

David Boder

ווי גרויס איז אײרע פאמיליע געווען?

David Boder

[In German] . . . Also, ich will, dass Sie mir alles sagen. Sie brauchen mir die Namen nicht zu geben. Also hat Sie noch genummen in die polnische Armee [unverstÃndlich]

Joseph [last name unknown]

[In Yiddish] יא, צוליב מיין קראנקהייט

David Boder

אבער איך האב אייך שוין געפרעגט, ווי גרויס איז איירע פאמיליע געווען?

Joseph [last name unknown]

מיין פאמיליע האט באשטאנען מאן און פרוי.

David Boder

קיינע קינדער?

Joseph [last name unknown]

קיינע קינדער. יא.

David Boder

און צוליב איירע קראנקהייט, וואס איז איירע קראנקהייט?

Joseph [last name unknown]

מיין קראנקהייט איז געקומען אויף די נירן. גענצליך [אומהערבאר] די נירן. האט מען מיך אנטשלאסן אויף דריי חדשים. איך האב געוואלט אהיימ פורן צו מיין פאמיליע. די פראנט איז שוין געווען פאררופן, בין איך געגאנגן קיין דראהאביטש.

David Boder

וועלכע פראנט?

Joseph [last name unknown]

דער פראנט דייטשלאנד אויף פוילן. מען איז געגאנגן קיין דראהאביטש צו פיס און מען איז געקומען קיין דראהאביטש.

David Boder

מיט איירע ווייב?

Joseph [last name unknown]

מיין ווייב האט נישט געקענט מער קומען ווייל די פראנט איז שוין פאררופן געווארן האט זי צו מיר מער נישט געקענט קימען. מען איז געקומען קיין דראהאביטש. בין איך געווען אין דראהאביטש צוויי טוג. זענען אריינגעקומען די דייטשן און האבן מיך געפאקט אין דראהאביטש. דארט האב איך געזען אז עס איז שוין נישטא וואס צו מאכן, האב איך מיך געלאזט אויפן וועג צוריק אהיים קיין קרעניץ. בין איך געגאנגן דורך פשעמישל. איך בין געקומען פאר פשעמישל, צוויי קילאמעטער פאר פשעמישל געוועזן א באמבע מיטן די גאס, אויסגעריסן א גרויסע לאך. זענען מיר אדורכגעגאנגן אכצן יידן. האבן די דייטשן אונז אראפגענומען און מען האט געהייסן אויסגראבן גריבער פאר זיךפאר צװײ מעטכר לאנג און מיט די ערד באשיטן די ערד וואס מען פון דעם, פון די באמבע.

David Boder

יא.

Joseph [last name unknown]

אויסגעריסן. א יעדע שאוועל וואס מיר האבן ארויסגעגראבן ערד האבן מיר אריינגעכאפט קלעפ. עס האט שטארק גערעגנט דעמאלטס, האבן מיר געוואלט אויסטון זיך די מענטל וואס מיר זענען געגאנגן האט מען נישט געלאזט נאר צוזאמען מיט די מענטלעך אין די גרעסטע בלאטעס האט מען אונז געצווינגן דאס דארפסט טון. מיר האבן אזוי געארבעט דריי שעה. זייגער אכט ביינאכט, עס איז שוין געווען גוט פינסטער, זאגט דער קאמאנדיר, דער לײטענאנט, [אומהערבאר]. קאמאנדא, איינס, צוויי, דריי. [אומהערבאר] דירעקציאן לעמבערג. מיר האבן נישט געוואוסט, װאס [אומהערבאר] נאך פשעצישל און דירעקציאן לעמבערג װאר צוריק נאך [אומהערבאר] נאך פשעמישל געגאנגען [אומהערבאר] אנגעפאנגן צו שיסן [אומהערבאר] האבן מיר זיך געלייגט אויף די ערד [אומהערבאר], בעט האט קיינעם נישט געטראפן מיר גײן קײן פשעמישל, די אלע אכצן ײדן. מיר קימען אריין קיין פשעמישל. האלט! שטאנדרעכט! [אומהערבאר] מיר האבן נישט געוואוסט. און מיר האבן געבעטן אז מען זאל אונז לאזן ווייל מיר זענען ערשט אוועקגעגאנגן פון די ארבעט, האט מען אונז געלאזט. האט אונז אהיימגענומען צו זיך א ייד וואס האט געהאט ביי די באן א רעסטוראנ, שלוסן. האט ער געקלאפט ביים טויער. קימט ארויס דארט א פרוי, זאגט זי, "וואס זענט איר געקימען, דערבארעמט אייך, מען האט היינט אויס'גע'הרג'ט זעקס הינדערט און פופציק ײדן, און איר זענט געקימען אין גרעסטן פייער אריין." וואו, האבן מיר געפרעגט? ווער ווייסט אז מען האט גע'הרג'ט יידן? ווער, וואספארא ײדן? מען האט גענומען אלע ביידע רבנים, אלע אדוואקאטן, מיט די טעכטער און מיט די זין און מיט די קינדער און מען האט זיי גע'הרג'ט. נא, לאזט אונז אריין. האט מען אונז אריינגעלאזט. און מיר האבן די גאנצע נאכט געשלאפן אויפן בוידעם, באהאלטן און אינ דער פרי קימט צוגיין צוויי מאן פון די געסטאפא און פרעגט זיך ווי זענען די לױטע וואס זענען געסטערן אבענד געקאמען. שטייגט די פרוי אינדרויסן [אומהערבאר], "זאגן זי נישט קיין ליגן?" זאגט זי, ניין. נא, קיינער ווייסט נישט. זענען מיר געליגן אזוי ביז ערב יום כיפור. ערב יום כיפור זענען מיר געגאנגן דאווענען אין א שיל, דארטן האבן מיר געדאווענט, און צומארגענס, צומארגענס איז געקומען א באפעל אז די גאנצע גאס זאל אויס-עוואקיוירט.

David Boder

װאו?

Joseph [last name unknown]

אין א גארנישט. קיין שום מעשיות. ארויס אין די גאס. די גאס איז געוועזן ביי די שיל. א טעמפל און ביי די שיל.

David Boder

די קריסטן און די ײדן זאל מען געדארפט אוועקיוירן?

Joseph [last name unknown]

ניין, נאר די ײדן. נאר די ײדן. אבער מיר האבן מורא געהאט ארויסצוגיין און מיר זענען נישט ארויס און מיר זענען ווייטער געבליבן. ערב סוכות, דריי אזייגער פארטאגס שטייען די ײדן ביי די בעקיארד [אומהערבאר] געשטאנען ביים פארקויפן, האב איך געזען דורכן פענסטער פון דריטן שטאק, אהין אראפגעקוקט, ווי מען האט גענומען בענזין און אנגעהויבן צו גיסן אויף די שוהל און באלד אנגעצינדן, האט א ווייבל געמאכט א געוואלד, " ײדן הייבט'ס אייך אויף, ס' ברענט." האט ער ארויסגענומען א רעוואלווער אין געשאסן. האט מען אינטערגעצינדן דעם טעמפל, דאס איז געווען די ערשטע.

David Boder

א שוהל און א טעמפל?

Joseph [last name unknown]

א שוהל און א טעמפל.

David Boder

וואס איז דער חילוק?

Joseph [last name unknown]

א טעמפל דאס איז א מאדערנער. א שוהל איז מער ארטאדאקסיש. אויפ'ן זייגער, דריי שעה שפעטער האבן אלע דרײ שילן געברענט.

David Boder

וואס איז די דריטע?

Joseph [last name unknown]

די דריטע שיל איז געווען א חסידיש בית המדרש. האבן אלע דריי שוהלן געברענט, און מען האט געגעבן א באפעל אז מען מוז ארויס אין די גאסן דארט. האט מען זיך צוזאמען גענומען, אלע וויפיל מען האט געקענט, קליינע קינדער און מען איז אנטלאפן אונטער די שטאט. און א גאנצע טאג האט געברענט, געברענט, געברענט ביז צוועלעף אזייגער ביינאכט. ערב סוכות ביינאכט, צוועלעף זייגער איז שטיל אריינגעקומען און אזייגער פיר אינדערפרי איז אריינגעקומען די רויטער ארמיי. איז אריינגעקומען די רויטע ארמיי און זיי האבן דורכגעטיילט פשעמישל. האלב פשעמישל איז געוועזן רויט, די רויטע ארמיי. און די אנדערע האלב פשעמישל איז געוועזן [אומהערבאר].

David Boder

די רוסן האבן זיך נאכ נישט געקריגט מיט די דייטשן דענמאלס?

Joseph [last name unknown]

ניין, ניין דענמאלס איז מען נאך געווען גיטע ברידער.אזוי זענען מיר געבליבן אין פשעמישל אונטער די רוסן און איך האב אין פשעמישל אנגעהויבן צו ארבעטן און איך האב אהיימגעשריבן מיין ווייב אז זי זאל מיר שרייבן וואס מען הערט אינ דער היים, האט מיין ווייב געשריבן, אז זי וויל קימען צו מיר. האב איך איר געשריבן אז זי זאל קימען. זי איז צוגעקימען קיין סאנאק, צים [אומהערבאר], האבן איר די דייטשן נישט אדורכגעלאזט אויפן וואסער. זיי האבן איר נאך געזאגט אז זי זאל אריינגיין אין וואסער און אזוי ווי זי האט נישט געקענט אריינגיין אין וואסער אזוי ווי זי האט געהאט א סך פאקעטן האט זי געווארט ביז זי וועט האבן די מעגליכקייט אריבערצוגיין די טריקענע גרעניץ. אזוי האט זי דארט געווארט צוויי וואכן און מען האט איר נישט אדורכגעלאזט, זי איז צוריק אהיים, און ביז'ן היינטיגן טאג האב איך איר מער נישט געזען. זי איז אומגעקומען. אין גריבוב האט מען זי געשאסן.

David Boder

ווער האט אייך דאס איבערגעזאגט?

Joseph [last name unknown]

די וואס זענען געווען צוזאמען אין אוישוויץ, אין לאגער האבן דאס געזען. געוואר געווארן.

David Boder

איר זענט דאך נישט געווען אין אוישוויץ?

Joseph [last name unknown]

איך בין נישט געווען אין אוישוויץ, ניין.

David Boder

[אומהערבאר]

Joseph [last name unknown]

אומהערבאר] זי איז צוזאמען געווען מיט זיי. זיי האבן זיך געראטעוועט, די מענטשן און זיי האט מען געשאסן. מען האט געשאסן אזוי. דאס ווייב, ברידער, מיינס א ברידער און מיינס א שוואוגער, נאך צוויי שוואוגערס. דריי שוואגערס האט מען געשאסן. איין שוואוגער האט געהאט זעקס קינדער, איינער האט געהאט פיר קינדער און איינער האט געהאט פינף קינדער. און נאך שוואוגערס, זיי זענען געווען פון גריביץ. די ווייס איך אויך נישט ווי זיי זענען אהינגעקומען. מיר האבן געארבעט אין פשעמישל, האבן מיר אזוי דורכגעארבעט ביזן מאנאט מאי. מאי האט זיך אנגעהויבן מאכן א נייע גלות. די רוסן האבן אנגעהויבן קומען ביינאכט און שטוב אריין און מען האט אנגעהויבן ארויסצונעמען מענטשן. מען האט נישט געוואוסט וואו אהין, וואוס. א טוג שפעטער איז ארויסגעהאנגן א צעטל אז עס איז א רעגיסטרירונג וואו אהין מען וויל, צו מען וויל אהיים צים דייטש, צו מען וויל ארויסנעמען א פאשפארט. האבן זיך א סך מענטשן רעגיסטרירט, זיי ווילן ארויסנעמען פאשפארטן און א סך מענטשן האבן זיך רעגיסטרירט אז זיי ווילן צוריק אהיים. און די מענטשן וואס האבן זיך רעגיסטרירט אז זיי ווילן אהיים, האט מען זיי גענומען און אוועקגעשיקט מיטן טראנספארט קיין רוסלאנד.

David Boder

קיין רוסלאנד?

Joseph [last name unknown]

יא.

David Boder

זיי האבן דאך געדארפט צו ווילן גיין אהיים צום דייטש?

Joseph [last name unknown]

יא. האט מען געשיקט קיין רוסלאנד. די וואס האבן געזאגט זיי ווילן אהיים גיין קיין, קיין, צום דייטש, אהיים! נישט צום דייטש, אהיים צום ווייב.

David Boder

אבער די דייטש איז דאך דארט געווען?

Joseph [last name unknown]

יא, אבער איך בין דאך נישט געגאנגן אהיים צום דייטש. מען איז אהיים צום ווייב, צו די מאמע, צו די ברידער, האט מען געשיקט קיין רוסלאנד.

David Boder

איר האט דאן פארשריבן אויך צו גיין אהיים?

Joseph [last name unknown]

יא. ווייל דאס ווייב האט דאך נישט געקענט אריבערפארן.

David Boder

האט מען אייך פארשיקט קיין רוסלאנד?

Joseph [last name unknown]

האט מען געשיקט קיין רוסלאנד. אויפן וועג מיטן טראנספארט, קיין רוסלאנד, האט מען אזוי געטון מיט אונז: די וואס האבן געהאט ווייבער מיט קינדער, די האט מען געשיקט צוזאמען, צוזאמען און די וואס זענען געווען אליין, אזוי ווי איך בין געווען אליין אן ווייב, האט מען אראפגענומען און מען האט זיי איינגעשפארט [אומהערבאר] און מען האט מיר געהאלטן פיר וואכן אין די טורמע און געמאכט יעדן טאג פראטאקאלן, פראטאקאלן, וואס מען איז געווען און ווען מען איז געוועזן. און נאך די פראטאקאלן האט מען אונז פארשיקט קיין רוסלאנד און מען האט באקומען אזוי, צו דריי יאר, צו פינעף יאר, צו אכט יאר, צו צען יאר. מיר זענען געווען אין לאגער

David Boder

מען האט געמשפ'ט?

Joseph [last name unknown]

מען האט גע'משפ'ט.

David Boder

פארוואס?

Joseph [last name unknown]

פארוואס ווייסט קיינער נישט. מען האט אפגעשריבן א נאכט א פראטאקאל און מען האט געמוזט זאגן אזוי ווי זיי האבן געוואלט, און מען האט באקומען צו אכט און צו צען און צו דריי און צו פינף יאר. שוין.

David Boder

[אומהערבאר]

Joseph [last name unknown]

[אומהערבאר] טארנאפאל אין די טיורמע האט מען באקומען. דארט האט מען אוועקגעשיקט אין לאגער אױף סוכע בעזװאדנע. נאך אנדערע לאגערס. סיביר.

David Boder

פארוואס האט מען אייך אוועקגעשיקט?

Joseph [last name unknown]

א סוכע בעזװאדנע.

David Boder

[אומהערבאר]

Joseph [last name unknown]

יא. סוכע בעזװאדנע. דארטן זענען מיר געוועזן אין לאגער. געארבעט שווער. און מען האט געפינען א סך מענטשן זענען געשטארבן פאר הינגער. און מען האט נישט געקענט אויסהאלטן, די קעלט איז געווען זייער גרויס.

David Boder

וואו איז עס די שטאט וואו מען האט אייך געשיקט? וואו איז עס?

Joseph [last name unknown]

דאס איז ביי װאלגע. דאס איז דריי הונדערט קילאמעטער פון דארטן.

David Boder

וואס האט איר דארטן געארבעט?

Joseph [last name unknown]

אין וואלד.

Joseph [last name unknown]

געארבעט האב איך אין וואלד. ביי האלץ געשניטן. געהאקט ביימער. אז א סך פון אונזערע ברידערס זענען, אז א בוים איז אומגעפאלן שלעכט וואס [אומהערבאר] זענען זיי גע'הרג'ט געווארן פון בוים.

David Boder

ווער האט עס ארגאנאזירט די ארבעט? ווער האט די [אומהערבאר] געײאכט?

Joseph [last name unknown]

די וואך איז געוועזן אינדרויסן.

David Boder

יא?

Joseph [last name unknown]

די רוסן זענען געווען די וואך.

David Boder

פון ווי האט מען געלעבט? וואס האט מען געגעסן?

Joseph [last name unknown]

געגעסן האט מען, מען האט באקימען זעקס הונדערט גראם ברויט א טוג. אויב איינער איז געווען א גיטער ארבײטער, ער האט געהאט א סך כח מער צו מאכן די [אומהערבאר] האט ער געהאט א רעכט צוצוקויפן זיך נאך דריי הונדערט גראם ברויט.

David Boder

קויפן. האט מען געצאלט פאר די ארבעט?

Joseph [last name unknown]

פאר די ארבעט? האט מען, יא. מען האט באקומען. גאנץ ווייניג געצאלט. אבער מען האט באקומען עפעס. די וואס האבן אויסגעפירט [אומהערבאר] איז געווען זייער שווער ארויסצופארן ווייל עס איז געווען זייער גרויסע [אומהערבאר] און עס איז געווען גרויסע קעלט ווינטער, ביי די אכט און פערציק גראד פראסט. און מען איז נישט געווען אזוי צוגעוואוינט צו דעם קלימאט, זייער א שווערע קלימאט. עס איז געווען זייער קאלט, און די ווינטער געדויערט זייער לאנג. ארום 7-8 חדשים דויערט די ווינטער.

David Boder

וואס פאר א קליידער האט מען געטראגן?

Joseph [last name unknown]

מען האט געטראגן, די קליידער זענען געוועזן [אומהערבאר] קליידער, [אומהערבאר].

David Boder

וואס פארא שיך?

Joseph [last name unknown]

שיך איז געוועזן. עס האט דענמאלס אויסגעפעלט. א סך האבן נאך געהאט װאליענקי [אומהערבאר] און פאר א סך האט שוין אויסגעפעלט האט מען באקימען שיך. אויף די שיך האט מען אנגעטון אזעלכע [אומהערבאר] אלעס איינס האט דאס אדורגענעצט, אז עס איז געווען שרעקליכע שנייען, זייער א סך.

David Boder

און וואס האט מען געמאכט פון די האלץ? וואס פאר א האלץ האט מען עס געשניטן?

Joseph [last name unknown]

דאס האלץ האט מען געשניטן, הויכע ביימער וואס מען האט דאס געשניטן, [אומהערבאר] צוויי מעטערדיקע, מעטערדיקע צו מעטער, מעטערדיקע צו פיר מעטער, עס איז געווען א האלבע מעטער אויך און דאס איז צוגעקימען, אין לאגער אריין אין וואלד איז צוגעקימען די באן און האט דאס האלץ ארויסגעפירט.

Joseph [last name unknown]

נאר מיר, איך בין נישט צוגעוואוינט געוועזן צי די קאסט אויך ווייל עס איז געוועזן, מען האט געהאט ווייניק, דאס עסן איז געווען זייער ווייניק אזוי אז איך האב באקימען געשוואלענע פיס, די דאקטער האט געזוגט אז איך דארף צי האבן בעסערע עסן. נאכדעם זענען מיר די הענט געשוואלן געווארן און איך האב באקומען אזעלכע אבסעסן אויפן גאנצן לייבן. נאך זעקס מאנאטן איז אראפגעקימען א קאמיסיע פון מאסקווע און האט געזען, אנגעקיקט דעם גאנצן לאגער, האבן און איינגעטיילט דעם לאגער אין דריי לאגערס. גאר געזונטע האט מען געשיקטע אין א דריי און צוואנציגסטן לאגער. מיטל â אזעלכע וואס דארפן זיך אויסריען האט מען געשיקט אויף דריי וואכן אויסרוען קיין א צווייטן לאגער, און א פופצענטן לאגער און גאר שוואכע האט מען געשיקט אין ניינטן לאגער. דארט איז געווען די ארבעט שוואכער און מען האט די מענטשן שוין נישט געצווינגן צי די ארבעט. עס איז געווען א שוואכע לאגער. דארטן,

David Boder

וואו האט מען אייך געשיקט?

Joseph [last name unknown]

מיר האט מען געשיקט אין ניינטן לאגער.

David Boder

פאר די שוואכע?

Joseph [last name unknown]

דארט איז די שוואכע. יא. דארט האב איך געארבעט שוין א שוואכערע ארבעט. דארט האב איך געארבעט ביז צים באפרייאונג. ביז עס איז ארויסגעקימען די באפרייאונג.

David Boder

ווארט. וואס איז געקומען פון אייערע געשווירן פון אייערע קראנקהייטן. האט זיך עס אויסגעהיילט?

Joseph [last name unknown]

אין דעם ניינטן לאגער האט מען געגעבן אזעלכע לעקארסטװא, דאס הייסט מען האט געגעבן מעדיצינען צו דעם. מען האט געגעבן הייבן צו טרינקן. מען האט געגעבן קארטאפל, צוויבל.

David Boder

וואס האט מען געגעבן צו טרינקן?

Joseph [last name unknown]

הייפן, הייפן

David Boder

העפן

Joseph [last name unknown]

יא.

David Boder

דראזשדזשי.

Joseph [last name unknown]

דראזשדזשי. יא. יא. דארט איז שוין נישט געווען אזוי געפערלעך, מען האט געקענט אויסהאלטן. מען איז נישט אזוי פרי געגאנגן צי דער ארבעט.

David Boder

זענען עס געווען נאר יידן אין דעם לאגער אדער אלע?

Joseph [last name unknown]

דארטן געוועזן א זיבעציק פראצענט יידן און א דרייסיק פראצענט איז געווען געמישטע, אפאר רוסן, אפאר גוים, אפאר פאלאקן. אזוי געמישט.

David Boder

איז דארטן געוועזן זונטיק פריי?

Joseph [last name unknown]

פריי איז געוועזן איינמאל אױף צוויי וואכן. זונטיק אדער שבת.

David Boder

[אומהערבאר]

Joseph [last name unknown]

אמאל איז אויסגעקימען אין שבת אמאל איז אויסגעקימען

David Boder

[אומהערבאר] דארטן פייער טעג.

Joseph [last name unknown]

זונטיק.

David Boder

וואס זאגט איר, האט מען אייך ערלויבט צו דאווענען דארטן? זענען געווען אזעלכע וועלכע האבן געוואלט דאווענען?

Joseph [last name unknown]

אין דעם ערשטן לאגער, אין דעם זיבעטן לאגער, האט מען אביסל געשטערט דאווענען.

David Boder

געשטערט?

Joseph [last name unknown]

געשטערט. יא. מען האט, זיי האבן אראפגעריסן די טליתים ביים דאווענען. אין אינעם צווייטן לאגער, האט מען אזוי, האט מען חוזק געמאכט.

David Boder

וואס הייסט עס?

Joseph [last name unknown]

מען האט געלאכט דארט פון דאווענען. אזוי אז דער עולם האט זיך געהיטן. מען האט איינעם אוועקגענומען די סידורל. מען איז אריינגעקימען מען האט אוועקגענומען די סידורים, מען האט אוועקגענומען די תפילין. עס האט זיך געטראפן, צווישן פינעף אין זעקס הונדערט יידן האט זיך נאך געטראפן א צוויי פאר תפילין. דאס, מען האט געדארפט, ווער עס האט נאך געקענט אדער עפעס.

David Boder

אבער א מנין האט מען נישט געמאכט?

Joseph [last name unknown]

ניין, מען האט נישט געטארט מאכן קיין מנין. א מנין האט מען אבסאלוט נישט געלאזט מאכן. עס האט געהייסן אז מען האט ארגאנאזירט.

David Boder

אינעם דריטן לאגער איז דאס געווען, אדער דאס איז געווען אין דעם צווייטן לאגער?

Joseph [last name unknown]

אינעם דריטן לאגער איז גענוי געווען אזוי, מיטן דאווענען, אז מען האט געדארפט דאווענען האט מען געדאווענט פאר זעך. שטילערהייט האט מען גארנישט געזאגט.

David Boder

וואס האבן געטאן די קריסטן, האבן זיי געהאט זייערע [אומהערבאר] דארטן, האבן זיי געהאט זייערע [אומהערבאר]?

Joseph [last name unknown]

געוועזן איז דארטן צוויי גלחים, האט מען זיי אוועקגעשיקט אין אן עקסטערע לאגער אריין. וועלכע לאגער, ווייס איך איבערהויפט נישט. זיי זענען נישט געווען נישט אין זיבעצן, נישט פופצן נישט ניינצן. אוועקגעשיקט אין א גאנץ בעזאנדערע לאגער.

David Boder

דארט זענט איר געווען ביז צום באפרייאונג. וואס פאר א באפרייאונג איז דאס געווען?

Joseph [last name unknown]

עס איז געקומען א באפעל אז פוילן האט געמאכט אן אפמאך מיט רוסלאנד און אז די אלע פוילישע בירגער ווערן באפרייט אויפן . . . אויפן . . . וועגן די אמנעסטי וואס איז ארויס זענען מיר אלע באפרייט געווארן אויף די

Joseph [last name unknown]

[In Polish] na podstawie. . . amnestia . . .

Joseph [last name unknown]

[In Yiddish] הייסט דאס.

David Boder

וואס הייסט?

Joseph [last name unknown]

[אומהערבאר] צוריק קײן פױלן.

David Boder

איר זענט דאך געווען פוילישע בירגער?

Joseph [last name unknown]

נו, אבער נישט קיין פוילנציגע?

David Boder

פארוואס, ווער דען?

Joseph [last name unknown]

מען האט באפרייט און מען איז געפארן זוכן איינער דעם צווייטן'ס קרובים. מען איז געפארן, געפארן, געפארן, מען איז אפגעקומען גאנצעטע חדשים מיטן פארן, מען איז קראנק געווארן, מען איז געשטארבן פאר פארן, [אומהערבאר] אויפן וועג.

David Boder

דאס הייסט מען האט אייך געלאזט פארן.

Joseph [last name unknown]

יא, מען האט געגעבן ביליעטן,

David Boder

בילעטן

Joseph [last name unknown]

מען האט געגעבן געלט.

David Boder

װאו זענט איר געפארן?

Joseph [last name unknown]

מען איז געפארן. דענמאלס האט זיך געגרינדעט די ארמיי, אנדערס ארמיי. סיקארסקי-אנדערס ארמײ דענמאלס האט זיך עס געגרינדעט. דען אלע יידן האבן געדינט אין די פוילישע ארמיי. די וואס האבן, מיינסטס זענען געפארן קיין בוזולוק, קײן [אומהערבאר], דארט האט זיך געמאכט די ארמיי. האט זיך געגרינדעט די ארמיי. דארטן ווען מען איז אהינגעקימען האט זיך אנגעהויבן א נייע גלות. א נייע פרישע גלות. דארט האט מען ערשט געשפירט אז מען איז א ייד.

David Boder

[אומהערבאר]

Joseph [last name unknown]

יא. דארטן האט מען אריינגעכאפט. אז מען האט געבעטן אביסל זופ, האט מען אריינגעכאפט א ביין אין קאפ אריין און מען האט באקימען א גוטן פאטש און מען האט אויף יעדן טריט און שריט האט מען סעקירט. עס איז נישט געווען צום אויסהאלטן. א סך יידן האבן געדינט אין די פוילישע ארמיי און זיי האבן נישט געקענט אויסהאלטן, זענען זיי ארויס פון די פוילישע ארמיי. און א סך ווידער האבן, זענען מיטגעפורן מיט די ארמיי קיין איראן.

David Boder

קיין וואו?

Joseph [last name unknown]

קיין איראן. אויף איראן זענען זיי געפורן.

David Boder

זאגט מיר, וואנען איז געוועזן ביי די רוסן דארט? האט מען געשלאגן?

Joseph [last name unknown]

ביי די רוסן, ניין, מען האט נישט געשלאגן, מען האט נישט אריינגעכאפט קלעפ.

David Boder

עס איז געוועזן שווער צו ארבעטן, אבער געשלאגן האט מען נישט.

Joseph [last name unknown]

ניין, געשלאגן האט מען נישט. נאר אז מען האט נישט געמאכט די נארמע וואס מען האט באדארפט מאכן. איז מען ממילא קראנק געווארן ווייל מען האט נישט געקענט באקומען דאס עסן. איז די מענטשן וואס האבן נישט געקענט אויסארבעטן די נארמע איז געווען איינער, איינער איז געווען אן אדוואקאט, איינער איז געווען א דאקטער, איינער איז געווען א, א, א קאן-טעכניק, האט ער געדארפט שניידן האלץ האט ער האט אבער נישט געקענט מאכן די נארמע,

David Boder

צו וואו זענט איר אוועקגעפארן דען?

Joseph [last name unknown]

מיר זענען געפארן קיין שרעדניא אזיען.

David Boder

איר זענט אריינגעגאנגן אין די ארמיי?

Joseph [last name unknown]

מיר זענען אריין אין די ארמיי אריין. די ארמיי האט זיך נישט געקענט אן עצה געבן ווייל זי האט נישט געהאט ווי צו, קיין פלאץ אזוי פיל. געגעבן צו עסן, האט מען אין די ארמיי גאנץ גיט, נאר א ייד האט מען זייער שטארק סעקירט. מען האט א ייד נישט געקענט אנקיקן, און יידן האבן געמוזט פון דארט אנטלויפן און אלעס האט געצויגן קיין שרעדניא אזיען. ווייל דארטן אין מיטל אזיאן איז ווארעם געוועזן און דארט איז שוין געווען זייער קאלט. עס איז אויסגעקימען, דענסטמאל איז אויסגעקומען אז מען איז שוין אריינגעקראכן אין ווינטער אריין, דארטן אין שרעדניא אזיען. אבער אין שרעדניא אזיען איז אויך געווען די זעלבע. דארט איז אויך געווען די ארמיי סיקארסקיס. דארט האט מען אויך געקענט גיין אין ארמיי אריין. איז פארגעקימען א סך פעלער וואס, אז מען איז אריין אין די ארמיי, און אינעם טוג וואס די ארמיי איז אוועק קיין איראן האט מען געהייסן יידן אויסטון די אוניפארם און זיי זענען געבליבן אין שרעדניא אזיען [אומהערבאר] אװעקגעפורן. און א סך זענען קראנק געווארן. איך בין קראנק געווארן אויף טיפוס. איך בין געלעגן זיבן וואכן אין שפיטול.

David Boder

וואס איז טיפוס? לעקסיפוס?

Joseph [last name unknown]

לעקסיפוס. יא.

David Boder

לייף.

Joseph [last name unknown]

לייף יא. יא לעקסיפוס. נאכדעם בין איך קראנק געווארן אויףדיזענטעריע, נאכדעם בין איך קראנק געווארן אויף פאנאס .איך בין אפגעליגן אין שפיטול פינעף חדשים.

David Boder

[אומהערבאר]

Joseph [last name unknown]

א דאנק וואס איז געווען א מיליטערישע גאספיטאל, אבער די רוסן האבן, די רוסישע, עס איז געווען רוסישע דאקטוירים, אין די פארפלעגונג איז געוועזן רוסישע, נאר עס איז געווען א גאספיטאל, א מיליטער שפיטאל [אומהערבאר] אין די ארמיי,סיקארסקיס ארמײ, מען האט אונז דארטן גאנץ גיט באהאנדלט, מען האט אונז זייער גיט געגעבן עסן, ווער עס האט אויסגעהאלטן, האט אויסגעהאלטן און מען איז ארויס.

David Boder

נא, ווען זענט איר ארויס?

Joseph [last name unknown]

איך בין ארויס פון שפיטאל און איך בין געגאנגן צי . . . דענסטמאל האט זיך געמאכט פלאצואװקעס. פוילישע פלאצואװקעס איז געווען. עס איז געווען א באשטיצונג, פין די אונגארישע באשטיצונג געווען, וואס מען האט אנגעהויבן צו געבן באשטיצונג.א יעדע פליכטלונג וואס איז געקימען האט אויפגעוויזן אז ער איז געווען אין לאגער, א פוילישע. מען האט אנגעהויבן צו באקימען באשטיצונג, דאס איז געווען א רוסישע לאגער, געוועזן אין א רוסישע לאגער. מען האט אויפגעוויזן

Joseph [last name unknown]

[In Russian] удостоверение.

Joseph [last name unknown]

[In Yiddish] [אומהערבאר]. מען איז באפרייט געווארן פון לאגער האט מען זיך רעגיסטרירט. אין יעדע שטאט איז געווען א פלאצופקע. מען האט באקימען זייף, מען האט באקימען געלט, מען האט באקימען אנצוטון, שיך, מען האט באקימען, מען האט געגעבן.

David Boder

[אומהערבאר]

Joseph [last name unknown]

יא .נאר אמבעסטנס האבן באקימען די וואס זענען געגאנגן צו די ארבעט. די וואס האבן נישט געארבעט, די האבן נישט געהאט קיין רעכט צו באקימען. אויסער אז זיי זענען געוועזן קראנק אין דאקטער האט זיי אויסגעהיילט. דענמאלטס האט מען נאר געקענט באקימען אויב מען האט געארבעט. איך דורכן טוג האב איך מיך געמוזט נעמען צו די ארבעט כאטש איך האב נישט געקענט, ווייל אז נישט, אן די ארבעט וואלט איך נישט געקענט אויסלעבן, נאר אדאנק וואס האב איך באקימען די אונטערשטיצונד פין די פלאצופקעס. קראנקערהייט האב איך געמוזט ארבעטן. איך האב אזוי געארבעט, ביז, נאך די ארבעט האב איך באקימען געשוואלענע פיס, עס איז געווען א דאקטער [אומהערבאר] װארשע.

David Boder

פון וואס זענען אייערע פיס געשוואלן געווארן? פון זייפן?

Joseph [last name unknown]

אונטן. ער האט מיר געזאגט אז עס פון הארץ אפגעשוואכט געווארן. פון הארץ, פון הארץ איז דאס שוואך געווארן. ער האט געזאגט אז איך טון נישט מער ארבעטן. ער האט מיך אוועקגעשיקט אין א דאם-אטדיך. דארט איז געווען א דאם-אטדיך אין גוסאר, שרעדניא אזיען, דארט איז געוועזן אויך א פלאצופקע. יידן. דארט האט מען נישט געארבעט. מען האט פארעכנט צו זיין דריי פיר וואכן אויף אויסרו. מען האט געגעבן גאנץ גיט צו עסן. דענמאלס איז ארויס א געזעץ. דאס איז געווען אין דריי און פערציגסטן יאר אים חודש מערץ איז ארויס א געזעץ אז אלע פוילישע מיזן נעמען פאשפארטן רוסישע, מאכן זיך פאר רוסישע בירגער, טאמער נישט האט מען א סך איינגעזעצט.

David Boder

[אומהערבאר]

Joseph [last name unknown]

יא. איך האב נישט געוואלט ווערן קיין סך איך האב שוין מורא געהאט, איך בין שוין געזעצן פערצן חדשים בין איך שוין געזעצן, האב איך גלייך גענומען א פאשפארט האב און אזוי ווי איך האב גענומען דעם פאשפארט האב איך איך

David Boder

אלץ רוסישער בירגער?

Joseph [last name unknown]

אלץ רוסישער בירגער, האב איך אנגעהויבן צו ארבעטן און איך האב געארבעט. עס איז נישט געווען שלעכט.

David Boder

גאנץ גוט צונוץ געקומען, [אומהערבער] פלאצואװקעס?

Joseph [last name unknown]

ניין, דענסטמאל זענען אלע פלאצואװקעס אויפגעלײזט געווארן. מען האט פארמאכט אלע פלאצואװקעס ליקווידירט. און עס עקזיסטירט נישט מער קיין פוילישע פלאצואװקעס. דענמאלס האט מען זיך געמוזט נעמען צי דער ארבעט, און מען האט זיך גענומען צי דער ארבעט. ווי איינער האט געהאט כח אויסצוהאלטן, נאר מען האט געמוזט נעמען פאשפארטן. אן א פאשפארט האט מען נישט געקענט עקזיסטירן. אזוי ווי מען האט גענומען די פאש'פארטן, האט מען גענומען און מען האט פארשיקט פארשידענס אויפ די פראנט האט מען אוועקגעשיקט מענטשן.

David Boder

וואס איז דאס געוועזן?

Joseph [last name unknown]

דאס הייסט. א [אומהערבער] פראנט דאס ווערט אנגערופן אן ארבייטער, א מאביליזירונג פין . . .

David Boder

[אומהערבער] מען גיט זיי צו ארבעטן. איר האט געארבעט?

Joseph [last name unknown]

[אומהערבער] פארשידענס. מיר האט מען געשיקט אויף [אומהערבאר]

David Boder

נישט צום פראנט [אומהערבאר]

Joseph [last name unknown]

[In Yiddish]ניין [אומהערבאר]. דאס איז אלעס [אומהערבאר]. אזוי אז מען האט, א יעדער איינער האט זיך גענומען פאשפארטן. מען האט זיך גענומען צו די ארבעט. מען האט שוין געהאט א רעכט צו וואוינען אין שטוט. מען האט שוין פארבעסערט אלעס. דארט זענען מיר געוועזן דריי און פערציג, פיר און פערציג, פינף און פערציג ביז דער קריג'ס צום ענדע. דער קריג איז צום ענדע, האט מען ווידער געהערט נייעס אז מען פורט קיין פוילן.

David Boder

מיט די רוסישע פאשפארט?

Joseph [last name unknown]

אז די רוסישע פאשפארטן ווערן איבערגענומען. זיי געבן ארויס א דאקומענט, א האלב א פוילישן, א האלב א רוסישן. אין ביי די גרעניץ â מיר זענען אהיימגעפןרן קיין פוילן â ביי די גרעניץ האט מען אפגענומען די רוסישע דאקומעט מיטן פאשפארט, מען האט אלעס אוועקגענומען, געבליבן איז נאר א שטיקעלע דאקומענט אויף פויליש געשריבן. מיר זענען אהיימגעפורן קיין פוילן מיטן טראנספארט און מיר זענען צוריק געקימען קיין פוילן אין מאנאט יול.

David Boder

זעקס און פערציג?

Joseph [last name unknown]

זעקס און פערציג.

David Boder

אזוי שפעט?

Joseph [last name unknown]

יא, יא. די לעצטע טראנספארט.

David Boder

יול 46?

Joseph [last name unknown]

יא. יא.

David Boder

דאס איז פיר וואכן צוריק.

Joseph [last name unknown]

פיר וואכן צוריק. יא. יא.

David Boder

היינט האבן מיר [אומהערבער] סעפטעמבער

Joseph [last name unknown]

סעפטעמבער. נו . . .

David Boder

צוויי מאנאטע.

Joseph [last name unknown]

צוויי מאנאטע. מיר זענען געקומען קיין פוילן, האבן מיר געמיינט אז מיר וועלן קענען עקזיסטירן אינ דער היים. עס איז דאך אונזער היים פוילן. מיר האבן דארט געלעבט אזוי פיל יאר, די טאטעס מיט די זיידעס. האט מען מיר געזוגט אז מען טון נישט ארויסגיין אין די גאס אריין,

David Boder

ווער האט דאס געזאגט? די אנדערע יידן?

Joseph [last name unknown]

די יידן וואס זענען ארויסגעקימען צו די באן, צו די באן זענען ארויסגעקימען יידן און זיי האבן געזוגט מען זאל זיך נישט דרייען אין די גאסן, ווייל היינט האט מען געשאסן â עס איז אדורכגעפורן א צוג ביינאכט וואס איז געגאנגן ווארשע, לובלין האט מען ארויסגענומען ביינאכט פיר יידן, מען ווייסט וואס איז געשען â צומארגענס איז מען געווארן אז מען האט זיי געשאסן. און [אומהערבאר]

David Boder

[In English] This concludes Spool 158 with the report of a Mr. Joseph, and we will continue Spool 159. Illinois Institute of Technology wire recording. Wiesbaden, September the 26th, 19â . . . eh, 25th, September the 25th, 1946. Illinois Institute of Technology wire recording.

var english_translation = { interview: [ David Boder

[In English] Wiesbaden, September the 25th, 1946, in the community house of a Jewish community maintained by UNRRA but billeted in German homes. The interviewee is Mr. Joseph from Poland, who prefers not to give his full name.

David Boder

[In German] So, Mr. Joseph, come closer.

Joseph [last name unknown]

Yes.

David Boder

And can you tell me . . . can you speak Yiddish? Which is better?

Joseph [last name unknown]

Yes.

David Boder

[In Yiddish] Do you want to tell me where you were when the war started, eh . . . the last years before the war, when various events occurred that brought people out of their normal lives.

Joseph [last name unknown]

Before the war I lived in Poland.

David Boder

[In German] In which city?

Joseph [last name unknown]

[In Yiddish] In Krynica, the spa town. In '39 I was drafted into the army.

David Boder

How old are you now?

Joseph [last name unknown]

Forty-five years old. Well. . .

David Boder

Were you a soldier before?

Joseph [last name unknown]

Yes. I was a soldier in Austria and in Poland from the time I was eighteen.

David Boder

Were you mobilized?

Joseph [last name unknown]

I was mobilized. Due to my illness, I was let go for three month's vacation.

David Boder

How large was your family?

David Boder

[In German] I want you to tell me everything. You do not have to tell me their names. Were you taken into the Polish Army?

Joseph [last name unknown]

[In Yiddish] Yes. Yes. Because of my illness . . .

David Boder

But, I have already asked you: How large was your family?

Joseph [last name unknown]

My family consisted of a husband and wife.

David Boder

No children?

Joseph [last name unknown]

No children.

David Boder

And because of your illness? What was your illness?

Joseph [last name unknown]

My illness affected my kidneys. [unintelligible] the kidneys, so I was released for three months. I wanted to go home to my family. The front had already been broken through, so I went to Drohobych.

David Boder

Which front?

Joseph [last name unknown]

The front between Germany and Poland. We went to Drohobych on foot. And we arrived in Drohobych. . .

David Boder

With your wife?

Joseph [last name unknown]

My wife could no longer come, because the front had been broken . . . [break in wire]

Joseph [last name unknown]

. . . in Austria and in Poland from the time I was eighteen.

David Boder

Were you mobilized?

Joseph [last name unknown]

I was mobilized. Due to my illness, I was let go for three month's vacation.

David Boder

How large was your family?

David Boder

[In German] I want you to tell me everything. You do not have to tell me their names. Were you taken into the Polish Army?

Joseph [last name unknown]

[In Yiddish] Yes. Yes. Because of my illness . . .

David Boder

But, I have already asked you: How large was your family?

Joseph [last name unknown]

My family consisted of a husband and wife.

David Boder

No children?

Joseph [last name unknown]

No children.

David Boder

And because of your illness? What was your illness?

Joseph [last name unknown]

My illness affected my kidneys. [unintelligible] the kidneys, so I was released for three months. I wanted to go home to my family. The front had already been broken through, so I went to Drohobych.

David Boder

Which front?

Joseph [last name unknown]

The front between Germany and Poland. We went to Drohobych on foot. And we arrived in Drohobych. . .

David Boder

With your wife?

Joseph [last name unknown]

My wife could no longer come, because the front had been broken. So she could not come to me anymore. I arrived in Drohobych. I had been in Drohobych two days when the Germans came in and found me in Drohobych. Then I saw that there was nothing else I could do, so I began the trip back home to Krynica. I went through Przemyśl. When I got to right before Przemyśl, two kilometers before Przemyśl, there was a bomb in the middle of the street, which had ripped up half a block. There were eighteen of us Jews passing by. The Germans got a hold of us and told us to dig a ditch for ourselves, two meters long, and with this earth cover what, what the bomb . . .

David Boder

Yes.

Joseph [last name unknown]

. . . blew up. For every shovel full of earth that we dug up we were beaten. It was raining heavily at that time, and we wanted to take off the coats that we were wearing, but we were not allowed. We were forced to keep our coats on in the biggest mud: "This is what you have to do!" We worked for three hours. At eight o'clock at night, when it was already very dark, the Commander, the Lieutenant, said: "Crew, halt! One, two, three." Cursing and beating and they disappeared in the direction of Lemberg. We didn't know what they meant, we were going toward Przemyśl and the direction of Lemberg was back toward Drohobych. We went toward Przemyśl. Then the shooting started. Luckily, it was dark. We lay down on the ground and no one was hit. We continued toward Przemyśl, all eighteen of us Jews. We entered Przemyśl. "Halt! Martial law! One cannot walk in the town at night." We asked that we be released, because we had just finished our work. They let us [go]. A Jew, who owned a restaurant near the train, took us home with him. Locked! So he knocked on the gate. A woman comes out and says, "Why did you come? Have mercy! Today six hundred and fifty Jews were killed. You came at the absolutely worst time." "Where?" we asked. "Who knows that Jews were killed? Who? What kind of Jews?" "They took both rabbis, all the lawyers, their daughters and their sons and their children and killed them." "Well, let us in." And we were admitted. And we spent the whole night hidden in the attic. In the morning two Gestapo men came and asked, "Where are the men who arrived last night? The woman stood outside and says, "There are no men here. No one came." He asked, "Aren't you lying?" She says, "No." Well, we continued, and we lay there until the evening before Yom Kippur. On Yom Kippur Eve, we went to the synagogue to pray. We prayed there and the next morning, the next morning, there came an order that the whole street has to be evacuated.

David Boder

Where?

Joseph [last name unknown]

And . . . nothing. There was no arguing. Out into the street! This street was near the synagogue, a temple and near the synagogue.

David Boder

The Christians and the Jews had to evacuate?

Joseph [last name unknown]

No. Just the Jews. Just the Jews. But we were afraid to go out, so we didn't go out and we stayed where we were. The evening before Sukkos, three o'clock in the morning, the Jews were standing at the baker's to buy bread. He was standing selling, when out of the third floor window I saw, when I was looking down, that they took benzene and began to pour it on the synagogue and they ignited it right away. One woman began to scream, "Jews, get up. It's burning." So he took out a revolver and shot it. They first set fire to the temple, that was the first thing. Second . . .

David Boder

A synagogue and a temple . . .

Joseph [last name unknown]

A synagogue and a temple.

David Boder

What is the difference?

Joseph [last name unknown]

A temple, that is modern. A synagogue is more Orthodox. Three hours later, all three synagogues were burning.

David Boder

What was the third one?

Joseph [last name unknown]

The third one was a Khassidic study house. All three synagogues were burning, and the order came that we had to go out into the street. So everyone gathered together, everyone who was able toâ[even] small childrenâand they ran outside the city. And it burned a whole day; it burned and burned and burned until twelve o'clock at night, Sukkos Eve at night. At twelve o'clock it became quiet and at four o'clock in the morning the Red Army came in.

David Boder

The Red Army.

Joseph [last name unknown]

Yes. The Red Army came in and divided Przemyśl. Half of Przemyśl was red, the Red Army, and the other half of Przemyśl, across the [river?] was German.

David Boder

The Russians were not yet fighting with the Germans at that time.

Joseph [last name unknown]

No, no. At that time they were not yet fighting each other; at that time they were still quite friendly. So we remained in Przemyśl under the Russians, and in Przemyśl I began to work. I wrote to my wife asking her to write to me about what was going on at home. My wife wrote that she wants to come to me, so I wrote her that she should come. She arrived at Sanok to the [unintelligible], but the Germans would not let her cross the water. They even told her to go into the water, but she could not go into the water, because she had a lot of bundles, so she waited until she would have the opportunity to cross the border on dry land. She waited there for two weeks, and they did not permit her across. She went home, and to this day I have not seen her. She died. She was shot in [GrybÃw?].

David Boder

Who told you this?

Joseph [last name unknown]

Those who were together [with her] in Auschwitz, in the camp, saw this.

David Boder

You weren't in Auschwitz.

Joseph [last name unknown]

I was not in Auschwitz, no.

David Boder

Yes. The people here . . .

Joseph [last name unknown]

She was together with them. Those people managed to save themselves, and these were shot. They were shot this way: my wife, my brother. . .

David Boder

Whose brother?

Joseph [last name unknown]

One of my brothers, and one of my brothers-in-law, and, um, two other brothers-in-law: three brothers-in-law were shot. One brother-in-law had six children, one had four and one had five children. There were other brothers-in-law from GrybÃw. I have no idea what happened to them. We worked in Przemyśl. We worked through the month of May. In May, a new Diaspora started. The Russians began coming into houses at night and began to take people out. No one knew where to, what. A day later a note was posted saying that there was a registration. [People could say] where they wanted to go: if they wanted to go home to the Germans or if they wanted to take out a passport. A lot of people registered for passports and a lot of people registered to go home. And those people, who registered requesting to go home, were taken and sent by transport to Russia.

David Boder

To Russia?

Joseph [last name unknown]

Yes.

David Boder

But they said that they wanted to go home to the Germans.

Joseph [last name unknown]

Yes, they were sent to Russia. Those who said that they wanted to go home to, to to the Germans, home! Not to the Germans, home to their wives.

David Boder

But the Germans were, after all, there.

Joseph [last name unknown]

Yes, but I did not go home to the Germans. I wanted to go home to my wife, to my brothers . . .[they] were sent to Russia.

David Boder

And you also signed up to go home.

Joseph [last name unknown]

Yes, because my wife could not come [to me].

David Boder

So you were exiled to Russian?

Joseph [last name unknown]

. . . sent to Russia. As we were being transported to Russiaâthis is what was done to us: those who had wives and children, these were sent together, together. And those who were alone, like I was alone without a wife, were taken off and imprisoned in the jail in Tarnopol, and I was held in jail for four weeks and every day there were protocols: what one was, and when one was. And after all this questioning, we were exiled to Russia some for terms of three years, or five years or eight years, or ten year. We were in a camp . . .

David Boder

Sentenced.

Joseph [last name unknown]

Sentenced!

David Boder

Why?

Joseph [last name unknown]

Why, no one knew. At night they wrote a script, and one had to say what they wanted, and one received either eight years or ten years or three or five years. And that was that!

David Boder

Who? Five years. Who? Where were they sent?

Joseph [last name unknown]

They were sentenced to the jail in Tarnopol. From there they were sent to Camp Sukhobezvodnoye and to other camps. Siberia. Various camps. We were there. . .

David Boder

Where were you sent? Where were you sent to?

Joseph [last name unknown]

To Sukhobezvodnoye.

David Boder

[unintelligible]

Joseph [last name unknown]

Yes. Sukhobezvodnoye. We worked in the camp there. We worked very hard. We found . . . a lot of people died of starvation. People could not withstand the cold. It was very cold.

David Boder

Where is the city where you were sent? Where is it?

Joseph [last name unknown]

This is near the Volga, three hundred kilometers from the Volga.

David Boder

From [Nozber?]? From [Novgorod?]? What work did you do there?

Joseph [last name unknown]

In the woods . . . [break in wire]

David Boder

Well?

Joseph [last name unknown]

I worked in the forest cutting wood, chopping trees. Many of our brothers were . . . if a tree fell badly, if he [unintelligible] they were killed by the tree.

David Boder

[speaking over each other] Who organized the work? Who stood guard?

Joseph [last name unknown]

Guard? These were the Russians.

David Boder

Yes . . .

Joseph [last name unknown]

The Russians were the guards.

David Boder

Well, how did you live? What did you eat?

Joseph [last name unknown]

We ate . . . we received six hundred grams of bread a day. If someone was a good worker and he had the strength to do more than the norm, he had the right to buy an additional three hundred grams of bread a day.

David Boder

To buy? They paid for the work?

Joseph [last name unknown]

For the work we, yes we received [something]. It was very little but we did get something. Those who fulfilled the complete quota of work, but the quota was very difficult to fulfill, because it was very large. And it was very cold that winter, frost about 48 degrees [?] and we weren't very used to that climate, a very hard climate. It was very cold, and winter lasted very long. The winter lasted about seven or eight months.

David Boder

What kinds of clothes did you wear?

Joseph [last name unknown]

We wore . . . they were. . . the clothes were cotton clothes, made of cotton.

David Boder

What kind of shoes?

Joseph [last name unknown]

There were shoes. At that time there was a dearth and many still had boot liners . . . they had . . . and there weren't enough for everyone so they got shoes. On top of the shoes, people wore things made of straw that, in any case, let the water through. There were terrible snowstorms, a lot of them.

David Boder

And what did they make of wood? What kind of wood was cut?

Joseph [last name unknown]

The wood was cut . . . tall trees were cut into two meters, meters, two meters . . . into meters, into four meters. There were also half meters. And this was brought into the camp. The train came into the woods there and took the wood away.

David Boder

Well . . .

Joseph [last name unknown]

But I was not used to the food that was there. We had very little. Food was very scarce and I got swollen feet. The doctor said that I needed better food. After that, my hands swelled up and I developed abscesses over my entire body. Six months later, a commission arrived from Moscow and saw . . . inspected the whole camp and divided the camp into three camps. Those who were very healthy were sent to the twenty-third camp. The average ones, those who had to rest, were sent to another camp to rest for three weeks, to the fifteenth camp, and those who were very weak [unintelligible] were sent to the ninth camp. There the work was easier and these people were no longer forced to work. It was an easy camp there.

David Boder

Where were you sent?

Joseph [last name unknown]

I was sent to the ninth camp.

David Boder

For the weak?

Joseph [last name unknown]

For the weak. Yes. There I worked at an easier job. I worked there until the liberation. Until the liberation was declared.

David Boder

Wait. What happened to your abscesses, to your illness? Were they healed?

Joseph [last name unknown]

In the ninth camp they gave [us] certain medicine, that is they gave us medicine for this. They gave us yeast to drink. They gave us potatoes, onions.

David Boder

What did they give you to drink?

Joseph [last name unknown]

Yeast, yeast.

David Boder

Yeast. [In English] Yeast!

Joseph [last name unknown]

[In Yiddish] Yes, yes.

David Boder

[In Polish] Yeast.

Joseph [last name unknown]

Yeast, yeast.

David Boder

[In Yiddish] Well?

Joseph [last name unknown]

There . . . there things were no longer so awful. One could stand it. We did not go to work so early.

David Boder

Were there only Jews in this camp?

Joseph [last name unknown]

Seventy percent were Jews there and thirty percent were mixed: some Russians, some gentiles, some Poles . . .mixed.

David Boder

Did you have Sundays off there?

Joseph [last name unknown]

We had one day off every two weeks . . .

David Boder

Sunday or Saturday?

Joseph [last name unknown]

Sometimes it fell on Saturday and sometimes . . .

David Boder

[unintelligible] holidays . . .

Joseph [last name unknown]

[unintelligible] sometimes it came out.

David Boder

Aha. What do you say, were those who wanted to permitted to pray?

Joseph [last name unknown]

In the first camp, in the seventh camp, praying was a bit disrupted.

David Boder

Disrupted?

Joseph [last name unknown]

Disrupted. Yes, they, they tore off the prayer shawls during their prayers. In the second camp, they, they ridiculed [them].

David Boder

What does that mean?

Joseph [last name unknown]

They laughed at the prayers, so that the people were careful. Someone's prayer book was stolen. When we came in, our prayer books were confiscated. They took away our phylacteries. Among five or six hundred Jews there were only two pairs of phylacteries. Those who could prayed or [unintelligible].

David Boder

But there was no quorum of ten?

Joseph [last name unknown]

No, we were not allowed to make a minyan. We were absolutely forbidden to form a minyan. That would be called organizing.

David Boder

Was this in the third camp or in the second camp?

Joseph [last name unknown]

That is exactly how it was with praying in the third camp. If one needed to pray, he prayed alone, quietly. Then nothing was said.

David Boder

What did the Christians do? Did they have their icons there, their crosses?

Joseph [last name unknown]

There were two priests there, but they were sent to a special camp. I have no idea which camp it was. They were not in the seventeenth, not in the fifteenth, not in the nineteenth. They were sent to an entirely separate camp.

David Boder

You were there until the liberation. What kind of liberation was it?

Joseph [last name unknown]

There came an order that Poland had made a treaty with Russia and that all the Polish citizens were to be freed on. . .on . . on the amnesty that was announced. Everyone was freed.

Joseph [last name unknown]

[In Polish] On the basis of amnesty . . .

Joseph [last name unknown]

[In Yiddish] . . . that means amnesty.

David Boder

What does that mean?

Joseph [last name unknown]

We were permitted to return to Poland and we were [unintelligible] to Poland.

David Boder

But you were Polish citizens.

Joseph [last name unknown]

So? But we could not go to Poland.

David Boder

Why? Who then?

Joseph [last name unknown]

We were liberated and we traveled to find each other's relatives. We traveled and traveled and traveled. We spent whole months traveling. We became ill. We died from traveling. We became ill on the way.

David Boder

That means that you were permitted to travel.

Joseph [last name unknown]

Yes. They gave us tickets.

David Boder

Tickets.

Joseph [last name unknown]

We were given money.

David Boder

Where did you travel?

Joseph [last name unknown]

We traveled . . . At that time the army was founded, Anders Army, Sikorski-Anders Army . . .

David Boder

Yes.

Joseph [last name unknown]

. . . was founded at that time. Then all the Jews served in the Polish Army. Those who . . . for the most part they traveled to Buzuluk, to Totskoye. That is where the army was being formed; the Army was being founded. When we got there a new Diaspora started, a new, fresh Diaspora. There one first felt that one was a Jew.

David Boder

Hmm.

Joseph [last name unknown]

Yes. We were punished there. If one asked for a bit of soup, we caught a bone in the head and we got a good slap. Every step we took was taking a risk. It was not bearable. A lot of Jews served in the Polish Army and they could not take it, so they left the Polish Army. Then again, many went with the Army to Iran.

David Boder

Where?

Joseph [last name unknown]

To Iran. They traveled to Iran.

David Boder

Ooh. Tell me, how was it by the Russians there? Did they beat [people]?

Joseph [last name unknown]

By the Russians? No, I did not see [that]. I was not beaten.

David Boder

It was difficult to work, but they did not beat [people].

Joseph [last name unknown]

No, they did not beat [people]. But if one did not make one's quota, that which one had to make . . . then, of course, one became sick, because one could not get any food. Those people who could not meet their quota. [Among] those people who could not meet their quota . . . one was a lawyer, one was a doctor and one was a dental technician, who had to chop wood, but he could not make his quota, so he became weak.

David Boder

Where did you go to then?

Joseph [last name unknown]

We went to Central Asia.

David Boder

You went into the Army?

Joseph [last name unknown]

We went into the Army. The Army did not know what to do with us, because it didn't have any place, any place for so many. The Army fed us quite well, but a Jew was [despised?]. They couldn't stand to look at a Jew, and Jews had to run away from there, and everyone went to Central Asia, because there in Middle Asia it was warm and there it was very cold.

David Boder

Aha, yes . . .

Joseph [last name unknown]

So it turned out . . . then it turned out that we were already in winter there . . . [break in wire] . . . in Central Asia. [unintelligible] but there in Central Asia it was the same thing. Sikorski's Army was also there. One could also go into the Army there, but there were also a lot of mistakes when one went into the Army. On the day that the Army left for Iran, they told the Jews to take off their uniforms. They remained in Central Asia while they left. Many of us became ill. I came down with typhus. I was in the hospital for seven weeks.

David Boder

What is typhus? Typhus?

Joseph [last name unknown]

Typhus, yes.

David Boder

From lice.

Joseph [last name unknown]

Lice, yes. Typhus. Then I contracted dysentery. Then I got diarrhea. I was in the hospital for five months.

David Boder

What kind of hospital? Polish?

Joseph [last name unknown]

It was good that it was a military hospital. The Russians . . . the Russians . . . the doctors were Russian and the staff was Russian, but it was a hospital, a military hospital, and it was named for the Army, Sikorski's Army. We were treated quite well there. We were fed quite well there. Those who survived, survived . . . and we left.

David Boder

Well, when did you get out?

Joseph [last name unknown]

I got out of the hospital and I went to . . . at that time there opened relief agency; they were Polish agencies for support. It was support from the British. People began to receive support. Every refugee who arrived and showed that he had been in a camp, a Polish one, began to receive support. It was. . .

David Boder

It was a Russian camp.

Joseph [last name unknown]

Yes, a Russian camp.

Joseph [last name unknown]

[In Russian] A certificate.

Joseph [last name unknown]

[In Yiddish] He showed that he had been in a camp. He registered. There was an office in every city. One received soap, one received money, one received clothes, shoes, one received . . . they were given [unintelligible].

David Boder

[unintelligible]

Joseph [last name unknown]

Yes. But those who went to work got the best things. Those who did not go to work had no right to receive [anything], unless they were sick and the doctor cured them. At that time one could get [something] only if he went to work. I . . . during the course of the day, I had to work even though I was unable to, because if I didn't . . . Without working I couldn't have survived, but I did thanks to what I received from these relief offices. Even sick, I had to work. I worked until . . . after working I once again got swollen feet. There was a doctor from Warsaw . . .

David Boder

Where did your feet become swollen? On the sides? Show me.

Joseph [last name unknown]

At the bottom. He said that this was due to a weakened heart.

David Boder

Oh . . .

Joseph [last name unknown]

From the heart, from the heart. He said that I was not allowed to work anymore. He sent me to a convalescent home. There was a convalescent home in Gusar, Central Asia. There was also a relief agency there. Jews. People there did not work. It was figured that one would spend three or four weeks there resting. The food they served was quite good. Then a decree was issued (this was in '43 in the month of March) saying that all Polish people had to accept Russian passports . . . become Russian citizens. If not . . . many were arrested.

David Boder

[unintelligible]

Joseph [last name unknown]

Yes. I didn't want to think too much about it. I was, by this time, afraid. I had spent fourteen months in jail, so I immediately got a passport, and as soon as I got the passport, I . . .

David Boder

To be a Russian citizen.

Joseph [last name unknown]

To be a Russian citizen. I began to work, and I worked. It wasn't bad.

David Boder

[unintelligible] the Polish relief agencies?

Joseph [last name unknown]

No. At that time all the relief agencies were disbanded. All the relief agencies were liquidated, and no more Polish relief agencies existed. Then we really had to go to work, and we went to work. Whatever one had the strength to do, but one had to take a passport. One could not exist without a passport. As soon as one got a passport . . . they took people and sent them to the front.

David Boder

What was that?

Joseph [last name unknown]

That means . . . a front, that is called a job . . . a mobilization of . . .

David Boder

A mobilization to work.

Joseph [last name unknown]

To work.

David Boder

And where did you work?

Joseph [last name unknown]

Me . . . various things. I was sent to [Astroyik?]. This is near Tashkent [unintelligible].

David Boder

Not to the front.

Joseph [last name unknown]

No. Behind the front. All of this was behind. One person was sent [unintelligible] another was sent to [unintelligible] work. So everyone took passports and he began to work. Now we had the right to live in the city. We improved everything. We were there in '43, '44, '45 . . . until the end of the war. When the war ended, we once again heard news that people were traveling to Poland.

David Boder

With Russian passports?

Joseph [last name unknown]

The Russian passports were taken back. They gave out a document, half in Polish, half in Russian. And at the border . . . we went home to Poland. . .at the border they took back the Russian document and the passport. They took everything away. All that remained was a small document written in Polish. We went home to Poland with transport and we arrived in Poland in the month of . . . July.

David Boder

'46?

Joseph [last name unknown]

'46.

David Boder

So late?

Joseph [last name unknown]

Yes, yes. The last transport.

David Boder

July '46?

Joseph [last name unknown]

Yes, yes.

David Boder

July '46? That was four weeks ago.

Joseph [last name unknown]

Four weeks ago. Yes, yes.

David Boder

Well?

Joseph [last name unknown]

What is it today?

David Boder

What is it? September already.

Joseph [last name unknown]

September . . . well.

David Boder

Two months.

Joseph [last name unknown]

Two months. When we arrived in Poland . . . we thought that we would be able to exist at home. Poland was, after all, our home. We had lived there for so many years . . . our fathers, our grandfathers. But we were told that we could not go out into the street.

David Boder

Who said that? Other Jews?

Joseph [last name unknown]

The Jews who came to meet the train. Jews came out to meet the train said that we should not loiter in the street, because there had been some shooting today. At night a train went through going to Warsaw-Lublin, and four Jews were taken off. No one knew what had happened. In the morning it was discovered that they had been shot.

David Boder

In which city was it that you arrived when you came home?

Joseph [last name unknown]

[Mielec?]

David Boder

[In English] This concludes Spool 158 with the report of a Mr. Joseph, and we will continue Spool 159. Illinois Institute of Technology wire recording. Wiesbaden, September the 26th, 19â . . . eh, 25th, September the 25th, 1946. Illinois Institute of Technology wire recording.