David P. Boder Interviews Sigmund Reich; August 26, 1946; Genève, Switzerland

var transcription = { interview: [ David Boder

[In English] Geneva, August the 26th. Geneva, August the 26th, 1946, at the ORT School. The interviewee is a young man, Sigmund Reich.

David Boder

[In German] Wie alt sind Sie?

Sigmund Reich

[In Yiddish] איך בין צוואנציג יארע

David Boder

[In English] Twenty years old. He made his way through various concentration camps, then to Switzerland and the ORT Schools.

David Boder

[In German] Also, Herr Reich sagen Sie mir nochmal was ist Ihr voller Namen und wie alt sind Sie? Sprechen Sie Jiddisch.

Sigmund Reich

[In Yiddish] יא, איך קאנע [קאן] ... [אומקלאר?] יידיש רעדן.

David Boder

[In English] Yes.

Sigmund Reich

[In Yiddish] איך בין... איך בין... איך בין איינגעבוירן אין עסטרייך

David Boder

אין עסטרייך יא, [אומקלאר?]

Sigmund Reich

אבער אין עסטרייך בין איך נישט לאנג געוועזן - אין גאנצן א יאר און א האלב.

David Boder

יאָ?

Sigmund Reich

איך בין [אנ?]געפארן ק'[יין] בעלגיע - דארט זענען מ' געווען 6 יאר. דען, זענען מ' געפארן ק'[יין] פוילן.

David Boder

יאָ.

Sigmund Reich

אין פוילן בין איך געווען ביז צו די קריג - געווען 7 יאר - ביז צו די יעצטיגע [איצטיגע] קריג.

David Boder

יאָ.

Sigmund Reich

אין אנפאנג קריג בין איך קראנק געווארן.

David Boder

אין וועלכעראין וועלכער Stadt in Polen sind Sie געווען?

Sigmund Reich

אין קרוקע [קראקע].

David Boder

Wie?

Sigmund Reich

אין קרוקע [קראקע].

David Boder

קרוקע?

Sigmund Reich

יא - Krakow - אויף פויליש.

David Boder

[In German] In Krakow. Un dortn haben Sie gelebt [?], yes? Nu?

Sigmund Reich

[In Yiddish] יא, איך בין דארט געווען מיט די מאמע, טאטע... האט געגאנגען עפעס א... [אומקלאר?] קראכן - א דאס האט געלאזט ס'קינד - אז, אז, מיט אלע, אלע, אלע מענער - יידיש מענער פון 81 ביז 44 וועט מען נעמען צו צוואנגס-ארבעט.

David Boder

נו?

Sigmund Reich

נו - איז ער - אז איך מיין אז ער איז אוועקגעפארן ק'[יין] לעמבערג

David Boder

יאָ. נו?

Sigmund Reich

בין איך אליין געווען מיט די מאמע...

David Boder

[אומקלאר]

Sigmund Reich

כ'אב פארשידנס. כ'אב געארבעט פאר א שניידער, כ'אב געארבעט ביי... איך האב געטראגן עמעצענס[?] פעקלעך, כ'אב געארבעט אין א געשעפט איין מאל... דאס וואס איך זאג; איך האב געארבעט ביי א שניידער, זען... מ'האט זיך אפפארדינט ווי א מאל [?] א פאר גראשן.

David Boder

נו, גייט ווייטער!

Sigmund Reich

פאר מיר... [אומקלאר?] אין טויזנט ניין הונדערט פערציג איז געבויערט געווארן דאס געטא אין קרוקע [קראקע].

David Boder

אין קראקע?

Sigmund Reich

אין קראקע.

David Boder

יאָ.

Sigmund Reich

מ'האט ausgesiedelt דאס גאנצע - די גאנצע - אלע יידן פון קרוקע [קראקע] 'אט [האט] מ' [מען] געזידלט ק'[יין] Podgorze, צווייטע טייל. ס'הייסט אזוי... מ'[ה]אט...

David Boder

[אומקלאר]

Sigmund Reich

א סך האט מע' אויסגעוויזן.

David Boder

יאָ?

Sigmund Reich

נאר ס'איז דארט נאך געבליבן עטלעכע צ... - אזוי ווי 000,03 מענטשן. די רעשט האט מע' אויסגעוויזן. איך בין אויכעט אויסגעוויזן געווארן. איז געווען... איז געווען מיט מיין מאמע, ס'איז געווען... האב מיך געהאט דארט א גראסמוטער [Grossmutter] מיט א גראספאטער [Grossvater]. אונדז זענען געווען אויסגעוויזן. מיין... [אומקלאר?] האט מע' געפארן ק'[יין] טארנאוו, [Tarnow] און איך בין געפארן 23 קילאמעטער פון... פון Tarnow - Radomysl Wielki.

David Boder

אליין?

Sigmund Reich

איך מיט די מאמע.

David Boder

מיט די מאמע. נו?

Sigmund Reich

מ'האט דארט געפארן און געווען דארט ביי די מאמעס געשוויסטער. דארט... דארט... דארט האב איך געמוזט ארבעטן...

David Boder

און ווו איז די טאטע געווען?

Sigmund Reich

מיין טאטע איז געווען אין לעמבערג. [Lemberg] אזוי ווי - איז ביז די רוסישע קריג...

David Boder

יאָ.

Sigmund Reich

שפעטער, [איך האב] יעצט [איצט] באקומען פון אן אנקל [uncle] פון בעלגיע [Belgium] א בריוו אז לעצטע נאכט האט ער מיך... האט אן אנקל ... [אומקלאר?] פון Dombrov [Dombrau in Germ., Dabrowa in Pol.] און מער ווייס איך נישט.

David Boder

אבער Dombrov איז דאך רוסלאנד?

Sigmund Reich

רוסלאנד.

David Boder

און מער ווייסטו נישט?

Sigmund Reich

מער ווייס איך נישט.

David Boder

נו? אלזא?

Sigmund Reich

אונדז האבן מ'[יר] געשיקט ק'[יין] Radomysl און דארט האבן מ'[יר] געקריגן א פאר בריוו

David Boder

פון וועמען?

Sigmund Reich

פון טאטן.

David Boder

יאָ.

Sigmund Reich

און אויף דעם, איז שפעטער אויסגעבראכן די רוסישע קריג, ווי אויך ס'איז אויסגעבראכן, האבן די דייטשן געגעבן א באפיילע [באפעל]: אויף פון יעדע פאמיליע מוז זיך איין מאן שטעלן [ד]ערמיט קאנען [ד]ערמיט נאך בלייבן. און איך האב אזוי געטיען [געטאן]...

David Boder

ווי אלט זייט איר געווען?

Sigmund Reich

13 - געווען 13 יאר.

David Boder

יאָ.

Sigmund Reich

און אזוי האב איך געטיען [געטאן]. כ'אב געוואלט די מאמע זאל בלייבן דארט. נו, אין שטעטל...

David Boder

יאָ?

Sigmund Reich

בין איך געגאנגען און כ'אב מיך אנגעמאלדן - כ'אב מיך אנגעמאלדן און ס'כמעט אפ. קאן מיך נישט ערינערן [erinnern] וואס פאר א טאג דאס איז געווען...

David Boder

דאס איז ניט וויכטיג.

Sigmund Reich

בין איך... [אומקלאר?] אין קאנצענטראציאנס... [Konzentrations...] אין לאגער. געהייסן יעדע דריי וואכן וועט מען קאנען אהיימפארן. און מיינס... צוויי וואכן אדורכגייען, האט אויסגעזידלט דאס גאנצע שטעטל

David Boder

יאָ?

Sigmund Reich

פון דעמולס [דעמאלט] האב איך שוין בעהויפט נישט קיין אנונג - נישט פון די מאמע, נישט פון קיינעם.

David Boder

ווי דו? איר זייט געגאנגען צ' דער ארבעט?

Sigmund Reich

ריייך: יא. און מ'אט געזאגט אין א לאגער - אין א צווייט שטעטל אריין.

David Boder

יאָ.

Sigmund Reich

מ'אט געזאגט אז יעדע דריי וואכן מ'עלן [מיר וועלן] האבן פריי.

David Boder

נו?

Sigmund Reich

... [אומקלאר?] ס'איז בלויז געווען דארט צוויי וואכן, האט מען אויס... אויס דאס גאנצע שטעטל אויסגעזידלט.

David Boder

נו?

Sigmund Reich

מ'אט זיי געשיקט - פארשיקט... ס'איז נישטא ק'[יין] נחת [?] פון זיי איבער הויפט.

David Boder

יאָ.

Sigmund Reich

בעהויפט, פון דעם קאצעט[?] אויך איז נישטא ק'[יין] נחת [?].

David Boder

יאָ.

Sigmund Reich

שפעטער בין איך געקומען - ס'איז טאקע געווען Mielec דארט, דארט געארבעט... [אומקלאר?] מיט פלוגצייג ווערק ... [אומקלאר?].

David Boder

יאָ?

Sigmund Reich

דארט געארבעט...

David Boder

און פון דער מוטער, האט איר ניט געהערט?

Sigmund Reich

גארנישט.

David Boder

האט זיך נאך דעם געהערט עפעס פון דער מוטער?

Sigmund Reich

ניין, גארנישט

David Boder

גארנישט, נו?

Sigmund Reich

מ'אט זיך געגעבן אן עצה... מ'אט א מאל א קארטאפל צו גע... צו גע... - מ'אט געגנבעט אויך קארטאפל... אנדערע זאכן... [אומקלאר?] צו האלטן א שטיקל נשמה.

David Boder

הם.

Sigmund Reich

אזוי האבן מ' פארברענגט צוויי יאר. און נאך די צוויי יאר, אזוי ווי די רוסן האבן זיך אנגעהויבן צ' נענטערן - ס'האבן זיך גענענטערט צ' ריישע - [Rszeszow] האט מע' אונדז עוואקואירט, אונדז עוואקואירט ק'[יין] דייטשלאנד. זענען מ' געפארן nach Auschwitz ... [אומקלאר?] און nach Plaszow; 'אבן מ' געמיינט אז... [אומקלאר?] דא איז שוין דא א לאגער.

David Boder

ווי לאנג זינט איר געווען אין Auschwitz?

Sigmund Reich

אין Auschwitz ... [אומקלאָר] דארט זענען מ'אויסגעשטאנען נאר א פאר שעה. אויף די וואגאנען

David Boder

יאָ. [אומקלאָר]

Sigmund Reich

דען, זענען מ' ווייטער געפארן.

David Boder

יאָ?

Sigmund Reich

זענען מ' געפא[רן]...

David Boder

ווער זייט עץ געוועזן - מענער... מענער, פרויען?

Sigmund Reich

בלויז מענער. ס'איז געווען עפעס הונדערט פרויען און מ'אט ז' - דאכט זיך מ' - אין Auschwitz האט מ' זיי אוועקגענומען.

David Boder

און אלע זענען געווען בלויז מענער?

Sigmund Reich

בלויז מענער.

David Boder

ווי פיל מענער אין א וואגאן?

Sigmund Reich

אין א וואגאן האט געקאנט זיין 80-90 מענער.

David Boder

האט מען אייך ארויסגעלאזט צו - אויב מע' האט געדארפט ארויסגיין?

Sigmund Reich

ניין, נישט פיל מענטשן, עפעס... איין מאל אין טאג, צוויי מאל אין טאג האבן זיי אונדז ארויסגעלאזט.

David Boder

איר זייט יעצט [איצט] all [?] געווען אין ארבייטס-קראפט?

Sigmund Reich

ארבייטס-קראפט... איי... ס'האבן געזאגט דאס, אז אונדז האט אויסגעפאדערט [cognate of Germ. âauffordernâ = to demand or request] די Heinkel - די פלוגצייג ווערק.

David Boder

א, די Heinkel פלוגצייג ווערק?

Sigmund Reich

יאָ.

David Boder

נו?

Sigmund Reich

[ה]אט אונדז אויסגעפאדערט פאר דייטשלאנד, [ווייל מ'אט] געווען גוטע ארבייטערס. האבן ז' אונדז... זענען מ' געפארן ק' דייטשלאנד און געקומען ק' פלאסבערג, [Flossenburg] 6 קילאמעטער פון סודעט - tschechisch-sudetische, eh ...[אומקלאר?] גרענעץ. דארט - דארט איז געווען איינע פון די ערגסטע לאגערס. א לאגער פון די דריטע - דריטע קלאס. [דארט איז געווען]... [אומקלאר?] בלויז פארברעכערס - דייטשע פארברעכערס. דארט זענען געקומען רוסן, פון פארשידנע [פארשיידענע] נאציאנעלען, און ד'[אס] אלץ איז געשיקט געווארן אין לאגער דארט. אין לאגער בין איך דארט אויך - בין איך אויך געווען א - א כמעט א - כמעט א יאר - נישט קיין גאנץ יאר. שפעטער, די רוסן 'אבן זיך דארט גענענטערט - 'אט מ' אונדז אויסגעזידלט. דארט, איז אויך געווען א פלוגצייג ווערק פון Messerschnitt ...

David Boder

יאָ?

Sigmund Reich

דארט '[אט] אונדז - 'אט מ' אונדז געפירט ק' Kamienec - עפעס א 007 מאן. אין Kamienec איז געווען זייער - ס'איז געווען שוין - איז געווען שוין זייער שלעכט. ס'איז געווען א Kommando פון גראס ראזען [Gross Rosen].

David Boder

פון וועלכער?

Sigmund Reich

גראס ראזען [Gross Rosen].

David Boder

יאָ?

Sigmund Reich

דער Kommando פירער איז געווען א זייער זייער שלע...

David Boder

געווען א זייער שלעכטער מענטש.

Sigmund Reich

יאָ.

David Boder

ווי לאנג [האסטו] דארטן געלעבט?

Sigmund Reich

וויי! מ'אט... פון אנפאנג בין איך געווען אפ... [?] אויף מערסטע ארבעט... דארט געווען ווי א מעכאניק [mechanic]ביי מאשינע - געארבעט ביי דריי - שפעטער, 'אט מ' - מ'אט שוין געזען אז די רוסן זענען שוין נענט [נאענט], 'אט מ' דארט די ארבעט שוין אפגעלאזט - מ'אט שוין נישט געארבעט דארט. מ'אט אונדז געשיקט - eh -אויף - ס'געווען [?] ווינטער דעמולס [דעמאלט], 'אט מען אונדז אנגעהויבן צו שיקן - באראקן צו צערייסן [?]. האלצענע הייזער וואס [מ'] האבן געבויערט דארטן. ס'איז געווען [?] א לאגער צ' וואס... [אומקלאר?] זיי 'אבן געהייסט עס צענעמען.

David Boder

צ' פאנאנדער[?] צו נעמען?

Sigmund Reich

יאָ.

David Boder

וואס האט מע' געמאכט מיט די האלץ?

Sigmund Reich

מיטן האלץ? מ'אט אפגעלייגט און מ'אט ז' - מ'אט עס געמוזט טראגן - אפשר א האלבן קילאמעטער ביז - ביז צו - צו דעם פלאץ ווו מ' לייגט עס אפ. און דארט איז געקומען א אויטא, מ'אט ז' געמוזט שפעקלען[?] אויף א אויטא.

David Boder

יאָ? נו?

Sigmund Reich

עסן דארט איז געווען זייער - זייער, זייער שלעכט. ס'געווען ריין וואסער.

David Boder

יאָ?

Sigmund Reich

איבער הויפט - אין אלע לאגערס איז געווען ערשט [?], אבער דארט איז נאך ערגער ווי די אין פאראן. דארט איז געווען ריין וואסער. מ'אט געגעבן דארט אן אכטל ברויט. אויף דעם - אזוי האט מ' געלעבט א גאנצן טאג. מ'אט געלעגן אויף שטרוי. די שטרוי איז געווען אין גאנצן פארמאטערט. ס'געווען פיל מיסט אין דעם. איינער - ס'אט שוין קיינעם נישט אריינגעלייגט. לעצטנס, מ'אט געדארפט עוואקואירן די לאגער, 'אט מ' א סך - א סך מענטשן זענען פערניכטעט דארט. און לעצטנס איז קראנק געווארן אויכעט א סך. אזוי, פון די גאנצע איז געווען עפעס טויזנט פינף - eh - טויזנט פינף - פינף הונדערט מאן - צ' ווי [?] פיל. ס'איז אין גאנצן געבליבן 6, אדער, אדער, אדער 6 פופציק - אדער 6 הונדערט פופציק מענטשן.

David Boder

וואס היייסט, מ'האט ז' פערניכט?

Sigmund Reich

מ'אט ז' - מ'אט ז' געאינגט דארט, דארט האט מ' ז' געאינגט

David Boder

וואס הייסט מ'אט ז' געאינגט?

Sigmund Reich

מ'אט ז' איינשטיפערט געמאכט, איינשפריצונגען

David Boder

[In English] Yes.

David Boder

[In Yiddish] און וואס איז דען געשען?

Sigmund Reich

... [אומקלאר?] אין... [אומקלאר?] א פאר שעה איינשפריצונגען. 6 שעה איז ער געליגן. דער מענטש איז געווען טויט.

David Boder

אין וועלכן לאגער איז דאס געווען?

Sigmund Reich

Kamenz.

David Boder

Kamenz?

Sigmund Reich

דאס איז לעבן Dresden.

David Boder

לעבן Dresden... ווי האט מען דאס גע... [?] - Kamenz?

Sigmund Reich

Kamenz. K-A-M-E-N-Z.

David Boder

E-N . . . ?

Sigmund Reich

Z.

David Boder

Kamenz?

Sigmund Reich

יא, יא.

David Boder

ווי האט - האט מען דאס אייך געגעבן א איינשפריצונג?

Sigmund Reich

נישט אונדז. אונדז - מ'אט, מ'אט גע... גע... די וואס 'אבן געזען די מענטשן קאנען נישט, קאנען נישט - זענען שוין נישט - ס'[וו]עלן קיין מאל נישט ארויסהאלטן...

David Boder

וואס איז דער Namen פון דער מענטש וואס ווערט זייער שוואך?

Sigmund Reich

ס'זענען קראנק.

David Boder

איר האט נישט געהאט א ספעציעלן נאמען פון דעם?

Sigmund Reich

ניין.

David Boder

וואס איז געוועזן א מוסלמאן - Muselmann - האט איר געהערט?

Sigmund Reich

מוסלמאן - Muselmann - דאס איז געווען מענטשן וואס זענען גאנץ קראנק געווען.

David Boder

נו?

Sigmund Reich

מענטשן וואס האבן שוין נישט געקאנט גייען...

David Boder

So, וואס האבן מ' געטאן? מ' 'אט געמאכט...

Sigmund Reich

מ'אט ז'... מ' - ניין, אין לאגער - 'אט מ' ז' געאינגט פאר צוויי וואכן[?]. אנדערע, מ'אט מארגן פארווענדעט.

David Boder

אַהאַ.

Sigmund Reich

דארט, ווו איך בין געווען, אין דעם Kamienec, 'אט מ' גע... געגעבן... אז יעדער זאל זען אז... [אומקלאר?]

David Boder

האט מען זיי אריינגעפירט אין רעוויר, Revier צ' וואס?

Sigmund Reich

אין רעוויר אריין האט, מ'... איז, מ' ארויף אויפן צווייטע שטאק... מ'אט דיך אריינגערופן און מ'אט - מ'אט מענטשן געאינגט, און נאך פינף, זעקס שעה, זענען - זענען געווען טויט.

David Boder

האט מען געוווסט וואס דאס איז?

Sigmund Reich

מ'... די מענטשן האבן נישט געוווסט. אבער שפעטער, די... שפעטער זענען אלעמען געזען אז ז' קומען נישט מער אראפ, און א מאל 'אט מע' געטראגט איינעם אראפ, וואס מ'אט געוווסט איז ארויפגעגאנגען. 'אט מ' געוווסט אז אויב מ' רופט ז' דארט, ס' טוט ז'...

David Boder

און וואס האט מע' דארטן געטאן מיט די טייטן [טויטן]?

Sigmund Reich

מיט די טויטע? מ'אט ז... ס'גע[געב]ן א - א קעסל וואס מ'אט געהאט צום סאמעל-הייצונג [?] [Sammelheizung].

David Boder

וואס פאר א קעסל זאגט איר?

Sigmund Reich

וואס - וואס מ'אט צום סאמעל-הייצונג. וואסער ס' דארט ס' א זאך וואס האט... [אומקלאר?]

David Boder

יא.

Sigmund Reich

אזא זאך - מ'אט עס אונטערגעהייצן, און מ'אט אריינגעווארפן די מענטשן דארט, און ז' פארברענט. איין מאל איז עס געווען א פאבריק פון שטאק... [אומקלאר?] כ'ווייס נישט גענוי פון וואס, און די פאבריק איז... די פאבריק האט... האט מ' ליקווידירט. אין די פאבריק האט מ'אריינגע... אונדז אריינגעשיקט, און דארט געווען א - אויך א 4,5 מאנאט, און ווען די רוסן זענען נענט געקומען, 'אט מ' אונדז עוואקואירט - זענען מ' געפארן א פערצן טאג. מ'אט נישט אריינ... מ'אט אונדז נישט געגעבן אפילו ק' ביסל וואסער.

David Boder

נו, און ווו זייט איר דען געפארן?

Sigmund Reich

דארט זענען מ' געפארן ק' - ק' Dachau שוין.

David Boder

נו, וואס war געקומען פאר אין Dachau?

Sigmund Reich

אין Dachau - אין Dachau בין איך שוין געווען אין גאנצן שוואך. דארט, 'אט מ' שוין נישט געארבעט. אונדז זענען שוין געווען אזוי ווי Musselmen - אויב מ' קען זאגן - זענען שוין געווען - אלע. דאס גאנצן - געווען א פאר... [אומקלאר?] איינציגע מענטשן זענען - זענען נאך געווען געזונט.

David Boder

נו?

Sigmund Reich

און די איינציגע וואס זענען געווען געזונט - מ'אט ז' אוועקגעשיקט מיט א טראנספארט, פאר - פאר לעצטנס האבן - האבן די אמעריקאנער זייער שלעכט געבאמבארדירט דארט. Munchen... די גאנצע אומגעגנט.

David Boder

נו?

Sigmund Reich

אבער יעדן - מ'אט געוווסט אלע מאל, אז איינצע ביי נאכט, צוועלעווע ביי נאכט, קומען די אמעריקאנער, און ז' באמבארדירן דארט די געגנט.

David Boder

נו?

Sigmund Reich

ז' 'אבן immer געווארפט - ז' זענען אריבערגעפארן איבער אונדזער לאגער - ז' 'אבן immer געווארפן די שיינ... - eh - ראקעטן, וואס ס'אבן באלויכטערט...

David Boder

יא?

Sigmund Reich

און אזוי ס'זאלן וויסן - זיי 'אבן געזען וואס טוט זיך אויפן - אויף ד' ערד. ז' 'אבן געוווסט ווו ד' לאגער איז.

David Boder

אַהאַ.

Sigmund Reich

ד' לאגער איז קיין מאל נישט געווארן געבאמבארדירט.

David Boder

דער לאגער איז נישט געווארן באמבארדירט?

Sigmund Reich

ניין, קיין מאל נישט.

David Boder

נו?

Sigmund Reich

און, אזוי ווי ס'האט זיי immer - immer געווען וואס א מאל שלעכטער, די אמעריקאנער זענען נענטער געווארן. מ' זענען געווען 2 טויזנט יידן... אלע 2 טויזנט האבן נישט געקאנט גייען. נאר ס'איז געווען אין גאנצן - eh - טויזנט זעקס הונדערט מאן.

David Boder

יא?

Sigmund Reich

די זענען געווען פעיק נאך צו גיין. נישט אלע 'אבן... די רעשט זענען שוין געווען אזוי קראנק. ז' 'אבן געהאט געשוואלענע פיס, א' נישט ז' זענען אין גאנצן געווען געשוואלן. [זענען] געווען אזוי אנגעשוואכט... [אומקלאר?]

David Boder

נו?

Sigmund Reich

אונדז האט מ' געמאכט - מ'אט געמאכט א אפעל [Appell], מ'אט אלע יידן אין Dachau - אלע יידן 'אט מ' צוזאמען גערופן - 'אט זיך ארויסגערופן די אלע נעמען. פיר און צוואנציקסטע איז געווען די ערשטע Appell. פינף און צוואנציקסטע 'אט אונדז נאך א מאל צוזאמען גערופן, און ד' זיבן און צוואנציקסטן, אין ד' פרי - 'אט מ' אונדז אויפגעוועקט זייער פרי - פינעווע א זייגער. מ'אט אונדז אויפגעשטעלט לויט רייען און מ'אט - מ'אט אונדז געפירט צ' - צ' די וואגאנען.

David Boder

יא?

Sigmund Reich

מ'אט אונדז שפעטער געפירט צ' די וואגאנען. מ'אט אונדז געפירט - ס'וואגאן - יעדן וואגאן warגעווען הונדערט מאן. ז' 'אבן נישט - ז' 'אבן נישט געהאט ק' לאסט - ק' לאסט וואגאן, 'אבן ז' אונדז געגעבן א האלב לייטיש וואגאנעס... [אומקלאר?] נישט, אזוי אז מ'אט - אז מ'אט קוים געקאנט שטיין. און זענען מ' - אזוי זענען מ' אנגעפארן - ביז - ביז א געוויסע סטאציאן אין עסטרייך. דארט, איז געווען - די שטריק [איז] געווען צעריסן. 'אבן מ' געמוסט ארונגייען [אראפגייען] [?].

David Boder

יא?

Sigmund Reich

זענען מ' אראפגעגאנגען - ז' 'אבן אונדז געזאגט אז מ'עט מוזן גיין 20 קילאמעטער צום... [אומקלאר?] סטאציאן, און דארמיט [דערמיט], מ'זאל קאנען ווייטער פארן. אזוי ווי זיי - זיי 'אבן דאס... [אומקלאר?] צוריק, 'אבן זיי אונדז געהייסן גייען. זענען מ' געגאנגען 6 קילאמעטער. [ס'אט] אנגעהויבן צ' שנייען. ס'איז שוין געווארן טונקל. ס'איז דעמאלס [דעמאלט] געווען ווינטער. ז' 'אבן אנגעהויבן צ' אנ - אנ - אנצוקווארטירן ביי די פויערים דארטן, געהאלטן די שטרוי - די אלע זאכן אזעלכע, און אונדז דארט איינפאסן [?]. אונדזער וואגאן איז פונקט געווען די לעצטע... [אומקלאר?] קווארטירונג. 'אט מ' אונדז געזאגט יעדן - מ'אט געזען זעלנער - א פאר - אז יעדער זעלנער זאל זיך נעמען א פאר מאן, און ער זאל גיין זאפאר - מ'זאל גיין - ער זאל זוכן קווארטירען. נו, 'אבן מ' - אונדז 'אבן מיט אונדז אויך... [אומקלאר?] געהאט זעלנערס, און דארט איז געווען עפעס א ניין - צ' ניין מאן. און מ' - אונדז זענען מ' געגאנגען. אזוי ווי ער איז ארויפגעגאנגען זוכן קווארטירען, 'אבן אונדז - זענען מ' אונדז אוועקגעגאנגען. און אזוי 'אבן מ' געוואנדערט - ביז מ' זענען געקומען צ' שווייץ. נו, מ'איז געגאנגען אפשר 5, 6 קילאמעטער, און מ' - 'אט מ' געטראפן דארט א...

David Boder

א מאמענט. ווען זינט זי אוועק - hatten Sie sich separiert? Eh - ווען זינט זי אוועקגעלויפן?

Sigmund Reich

אונדז זענען מ' אוועקגעלויפן... [דעם] אכט און צוואנציקםטן, ניין און צוואנציקםטן.

David Boder

ווי פיל זייט עץ אוועקגעלויפן?

Sigmund Reich

9 מאן.

David Boder

9 מאן?

Sigmund Reich

יא.

David Boder

און איר האט עס געקענט גיין דורך דייטשלאנד?

Sigmund Reich

אונדז 'אבן מ' גע... - אונדז 'אבן מ' געהאט א אויסריידע [Ausrede], אז די רויטע קרויץ 'אט אונדז אויסגעפאדערט. מ'אט געהאט א אויסרייד, אז ד' רויטע קרויץ 'אט אונדז אויסגעפאדערט. מ'אט געהאט אזוינע פעקלעך... ס'געווען ציגארעטן, uh, ביסקוויט, דאס איז געווען ס'גאנץ...

David Boder

אלזא, ווארט. ווען זינט עץ צו לעצט געווען מיט די דייטשן אין Dachau?

Sigmund Reich

אין Dachau. דעם 27סטע זענען מ' ארויסגעפארן.

David Boder

נו, און דען?

Sigmund Reich

אונדז זענען מ' געפארן - אפשר א טאג אדער צוויי. דאס קען איך נישט גענוי זאגן.

David Boder

נו?

Sigmund Reich

און שפעטער, 'אבן מ' נישט געקאנט ווייטער פארן, פאר די שפור איז געווען צעריסן.

David Boder

[In English] Yes?

Sigmund Reich

[In Yiddish] און uh, מ'אט - ס'איז געווען צעריסן, 'אט מ' געמוזט אראפשטיין פון צוג.

David Boder

יא?

Sigmund Reich

און מ'אט געמוזט ארו... מ'אט געמוזט גיין ווייטער - נאך 02 קילאמעטער, א מ'זאל...

David Boder

יא?

Sigmund Reich

מ' זענען - מ' בלויז געגאנגען 6 קילאמעטער. ס'געווארן נאכט. ס'אט אנגעהויבן צ' - ס'אט געשנייט. ס'געווען ווינטער. אונדז זענען מ' - 'אט מ' אונדז אנגעהויבן צ' אנצוקווארטירן ביי די פויערים דארטן.

David Boder

פויערים?

Sigmund Reich

יא.

David Boder

נו?

Sigmund Reich

מ'אט - דארט, ווו די שאף איז - דארט, ווו מ' האלט ד' שטרוי.

David Boder

[In German] Ja. Ihr war pol[n]ische HÃftling?

Sigmund Reich

[In Yiddish] ... ווי... ווי אזוי...

David Boder

יא.

Sigmund Reich

פאליטישע העפטלינג ] HÃftling]. אלע יידן זענען געטראגן אבצייכענס [Abzeichnen], ווי פאליטיש.

David Boder

נו?

Sigmund Reich

אין - אין - אין אונדזער וואגאן, האט אויסגעפעלט ווינציג קווארטירונג.

David Boder

יא?

Sigmund Reich

האט איר געזאגט ד' Kommandofuehrer, אז יעדער זעלנער זאל זיך נעמען דארט א - א - א זעקס, זיבן ביז 01 מאן, זאל גיין זוכן עפעס א...

David Boder

[אומקלאָר]

Sigmund Reich

יא. זאל גיין זוכן עפעס אויף נאכט צ' שלאפן.

David Boder

נו?

Sigmund Reich

איז מיט אונדז געגאנגען - 'אט מ' - 'אט מ' אונדז געהאט אויך א זעלנער וואס איז געגאנגען מיט אונדז, ער איז ארויפגעגאנגען זוכן וועגן - וועגן א נאכט געלעגער. זענען מ' אונדז אוועקגעגאנגען.

David Boder

זייט עץ אוועקגעלויפן.

Sigmund Reich

זענען מ' אונדז אוועקגעגאנגען.

David Boder

נו?

Sigmund Reich

פראסט, פשוט אוועקגעגאנגען. שפעטער, איז - זענען מ' א גאנץ נאכט געוואנדערט ביז מ' זענען געקומען צ' א קו [?], און געקומען דארט אין א דערף [דארף]... [אומקלאר?] און מ'אט געזאגט אז - אז מ'איז געטראפן אויפן וועג, עפעס א שוץ-פאליצעס. [Schutzpolizei]

David Boder

[In English] Yes?

Sigmund Reich

[In Yiddish]פון רויטן - עפעס - דעם רויטן-קרייץ - כ'געדענק נישט גענוי וואס ס'איז געווען... און [ער] 'אט אונדז אריינגעפירט צום בירגער-מייסטער - דארט איז עס געווען... 'אט מ' - 'אט מ' געזאגט אז אונדז זענען מ' פארלוירן געגאנגען פון א טראנספארט, און אונדזער טראנספארט דארף גיין ביז שווייץ אריין.

David Boder

Oh! נו? ווי ווייט זינט עץ געוועזן פון דער שווייץ?

Sigmund Reich

ס'געווען הונדערט 50 קילאמעטער.

David Boder

נו? ... [אומקלאר?] זא, האט מאו... [אומקלאר?] צ' די ס.ס.? [S.S.]

Sigmund Reich

דארט, קיין ס.ס. [S.S.]

David Boder

נו?

Sigmund Reich

א כיפע [chyba (Polish for maybe; probably)] אזאלכע [אזעלכע] - א כיפע די וואס זענען שוין אזוינע - אלע געווען אויפן פראנט. כיפע אזאלכע וואס 'אבן שוין נישט געקאנט - eh - גייען אויפן פראנט.

David Boder

... [אומקלאר?] רויטן-קרייץ?

Sigmund Reich

... [אומקלאר?]. אונדז זענען געגאנגען אויפן וועג, 'אט ער אונדז געטראפן.

David Boder

יא?

Sigmund Reich

און ער 'אט - 'אט - 'אט אונדז אריינגעפירט צום בירגער-מייסטער. ער 'אט געזאגט אז ער 'אט אונדז געטראפן אויפן וועג, און אונדז 'אבן געזאגט ד' בירגער-מייסטער אז אונדז 'אבן אויסגעפאדערט ד' רויטן-קרייץ ביז שווייץ אריין.

David Boder

[אומקלאָר]

Sigmund Reich

נו - 'אט מ' אונדז - 'אט מ' אונדז... ער איז עפעס פארמישט געווארן - 'אט ער אונדז געגלייבט [געגלויבט] דאס ווארט איין.

David Boder

יא. נו, האט ער... [אומקלאר?]

Sigmund Reich

ער 'אט אונדז אוועק[...?] ... טאקע געגעבן א ביסל זופע [זופ] דארט... אנדערע... און ער 'אט אונדז... [אומקלאר?] ביז צום - ביז צ' ביז צום וועג וואס פירט אין שווייץ אריין.

David Boder

יא?

Sigmund Reich

'אט געזאגט דעם זעלנער, אז ער זאל אונדז לאזן גייען אין ד' וועג, פאר אונדז 'אבן מ' אויסגעפאדערט ד' רויטן-קרייץ ביז שווייץ אריין צ' גיין.

David Boder

נו?

Sigmund Reich

נו, אונדז זענען געגאנגען מיטן וועג. זענען מ' אנגעקומען נאך צוויי [...?], 'אבן מ' געוואלט דארט נעכטיקן, אבער ד' בירגער-מייסטער 'אט נישט געוואלט. געווען א גרויסער רשע, דער בירגער-מייסטער...

David Boder

Alright. וואס האט איר געוואלט זאגן? [אומקלאר?]

Sigmund Reich

[ער ה]''אט געזאגט [ער] 'אט א סך... ווי עס קומט אן... [אומקלאר?]

David Boder

[In English] Also . . . this is Spool 74, continuation of 73, Sigmund Reich, the interviewee.

David Boder

[In Yiddish] אלזא. זייט עץ אריינגעקומען צו אן אנדער שטאט.

Sigmund Reich

יא.

David Boder

און עץ האט געקומען צו דער בירגער-מייסטער, און איר 'אט געזאגט אז איר זייט איצט אנגעפאדערט פונעם רויטן-קרייץ?

Sigmund Reich

יא.

David Boder

But ער האט נישט געפראגט [געפרעגט] קיין פאפירן, קיין גארנישט?

Sigmund Reich

[ער] 'אט גארנישט געפרעגט.

David Boder

ווען איז עס געוועזן - אין 45' שוין?

Sigmund Reich

אין 45'.

David Boder

יא. נו?

Sigmund Reich

און אונדז זענען מ'... שפעטער זענען מ' געקומען אין א צווייט שטעטל אריין.

David Boder

יא?

Sigmund Reich

... אין א צווייט שטעטל אריין, און דארט 'אט מ'... 'אט מ' אויך... [אומקלאר?] אבער ד' בירגער-מייסטער 'אט אויך נישט געלאזט. 'אט געזאגט אז ער 'אט א פלאך פאר מיליטער, ס'איז נישט - 'אט ער נישט קיין פלאך פאר אונדז.

David Boder

יא?

Sigmund Reich

... זענען מ' געגאנגען ווייטער - מ'אט נישט געהאט קיין ברירה, און מ'אט אנגעטראפן דארט עפעס א פויער וואס האט געארבעט. ער איז געווען איינער - ער איז געווען איינער אר[....?] פון די באן אנגעשטעלטע.

David Boder

יא?

Sigmund Reich

אונדז זענען מ' צוגעגאנען און געבעטן - געבעטן וועגן - וועגן באנעכטיקן אין א שטאל. 'אט ער געזאגט אז דארט איז דא א קליין שטעלעכל ווו ער האלט עפעס א ביסל בלעטער, וואס ער דארף פאר אונטערצובעטן די בהמות און אויך די פערד.

David Boder

בלעטער?

Sigmund Reich

בלעטער, בלעטער.

David Boder

בלעטער, יא?

Sigmund Reich

און - און ס'איז זייער קליין, און אלע מענטשן - אלע מאמע[?] וועט נישט אריין... [אומקלאר?]. ניין, פלאץ וועט שוין זיין גענוג... [אומקלאר?].

David Boder

אבער, האט ער געפרעגט ווער איר זייט?

Sigmund Reich

ער 'אט געפרעגט, 'אט מ' אים געזאגט אז ד' רויטן-קרייץ - 'אט מ' אים געזאגט אז ד' רויטן-קרייץ 'אט אונדז אויסגעפאדערט פון שווייץ.

David Boder

נו?

Sigmund Reich

ער 'אט - ער 'אט אונדז אריינגעלאזט. ער 'אט אונדז שפעטער אפילו געברענגט א ביסל מילך, און אין... אין דער פרי 'אבן מ' געווויר געווארן אז ער איז א באן... [אומקלאר?]. 'אבן מ' אונדז אים געפרעגט צ' ער קאן נישט אזוי מ' זאלן קאנען פארן ביז צ' ד' שווייצער גרענעץ. 'אט ער געזאגט יא, עץ קאנען אויך מאכן - געזאגט אז מ'זאלן - אם דעם 7 Uhr [?] - איך קאן נישט גענוי זאגן וועלכע צייט - זאלן מ' קומען אויף ד' באן און מ'עט ארויסגיין אויף דער צוג.

David Boder

נו?

Sigmund Reich

אזוי זענען מ' - 'אבן מ' אויפגעשטאנען, זיך אנגעוואשן, און דען געגעסן עפעס.

David Boder

וואסערע - וואס פאר א קליידער האבן געטראגן?

Sigmund Reich

איך 'אב געהאט ציווילען, נאר אנדערע 'אבן געהאט דאס...

David Boder

געשטרייפטע קליידונג. נו?

Sigmund Reich

געשטרייפטע קליידונג.

David Boder

נו?

Sigmund Reich

און... און אונדז זענען שפעט געקומען צום באן האף דארטן, און זענען צוגעקומען צום באן, און געווארט ביז דער צוג קומט. דער צוג איז געקומען, אונדז 'אבן מ' ארויפגעזיצן אויפן...

David Boder

אן די בילעט?

Sigmund Reich

ער 'אט... אן די בילעטן. ער 'אט שוין אזוי באזארגט אז מ' זאל פארן אן קיין בילעטן. שפעטער זענען מ' געפארן ביז...

David Boder

ווער איז געווען - דער סטאציאנס-פירער?

Sigmund Reich

ניין. ער איז געווען א - דאס איז געווען א קליינע סטאציאן, און ער איז דארט געווען אן איינגעשטעלטער.

David Boder

אַהאַ. נו?

Sigmund Reich

און ווען מ' - ווען מ' שוין אויף ד' - אויפן צוג, זענען מ' געפארן...

David Boder

געוועזן א דייטש?

Sigmund Reich

יא.

David Boder

[אומקלאָר]

Sigmund Reich

און מ'איז געפארן ביז - ביז ק' Bludenz [/עסטרייךAustria].דארט זענען מ' אנגעשטיגן און מ'איז צוגעגאנגען - מ'איז גלייך געווען אויף ד' דייטש פאליציי, און מ'אט געזאגט אז מ'זאל מיך געבן א פאפיר א' מיט מ'זאל קאנען ווייטער פארן ביז אין ד' שווייצער גרענעץ אריין. 'אט ער געזאגט אזוי: א פאפיר קאן איך ענק נישט גע[ב]ן... נאך... כ'על ענק גע[ב]ן אויף א ווייטער... ווען איך 'על ווייטער פארן.

David Boder

יא?

Sigmund Reich

נו...

David Boder

ער קען אייך געבן פאר א בילעט.

Sigmund Reich

אויף א בילעט. אבער א פאפיר אז... אז מ'זינט באפרייט געווארן... אז... זענען מ' באפרייט געווארן, אדער אז אונדז זאלן מ' גייען, 'אט ער נישט געקאנט אונדז גע[ב]ן.

David Boder

האט Sie אים געזאגט אז איר זייט העפטלינגען?

Sigmund Reich

יא. אונדז 'אבן אים געזאגט...

David Boder

Das war דער בירגער-מייסטער, יא?

Sigmund Reich

ס'געווען אין Bludenz. דאס איז נישט געווען בירגער-מייסטער.

David Boder

א פאליציי?

Sigmund Reich

א פאליציי איז דאס געוועזן.

David Boder

הם.

Sigmund Reich

א דייטש פאליציי. שפעטער, 'אט ער אונדז געהייסט ערגעץ גייען ווו מ'אט זיך געדארפט הארן [?] [Germ. âhצrenâ] דאס געלט. געגאנגען הארן [?] דאס געלט, און שפעטער געגאנגען...

David Boder

א ווו הארן [?] געלט?

Sigmund Reich

עפעס דארט א אמט געווען. 'אט ער אונדז דארט אהינגעשיקט.

David Boder

נו?

Sigmund Reich

און מ'אט דארט באקומען דאס געלט, און מ'איז געגאנגען קויפן בילעט. געגאנגען קויפן בילעט... [אומקלאר?] איז דער צוג געגאנגען. ניין א'זייגער זענען מ' געקומען צום באן האף דארט, און מ'...

David Boder

און איר האט ניט מורא געהאט? איר האט אוועקגע... [אומקלאר?]

Sigmund Reich

... [אומקלאר?] מ'אט בעהויפט איינגעשטעלט [?] ... אז ס'וועט געלונגען, וועט געלונגען, 'עט נישט געלונגען, 'עט נישט געלונגען.

David Boder

נו?

Sigmund Reich

און ניין א'זייגער... זענען מ' אריינגעגאנען אין לאסט וואגאנען, און שפעטער, עפעס א צייט צענע איז ד' צוג אוועקגעפארן. אזוי, זענען מ' געווען אין... אין Feldkirch.

David Boder

Feld- . . .

Sigmund Reich

Feldkirch. דאס איז נעבן ד' שווייצע גרענעץ. דארט, האט מ' שוין געוווסט... האבן מ' געוווסט אז מ' מוז ווארטן ביז ד' פרי. אין ד' פרי זענען מ' - האבן מ' געווארט. זענען מ'... 'אבן מ' געוואלט צוגייען צ' ד' גרענעץ. ס'געווען...

David Boder

... קיין S.S. איז ניט געווען?

Sigmund Reich

ניין, ביי ד' גרענעץ איז געשטאנען דער Wehrmacht.

David Boder

נו?

Sigmund Reich

אלזא, 'אבן מ' געזען מ' קאן נישט צוגייען. אבן מ' געזען דארט עפעס א - א הויכער באאמטער. 'אבן מ' אים געבעטן ער זאל אונדז לאזן ארויסגייען מ'זאל קאנען אדורכגייען, מ' זענען אין גאנצן אנגעשוואכט, און אונדז - אונדז ווילן - אונדז ווילן בלויז גייען אין א שפיטאל אריין...

David Boder

נו?

Sigmund Reich

[אומקלאר?] רויטן-קרייץ. אונדז 'אבן מ' אויסגעפאדערט. אלזא, [ע]ר 'אט געזאגט ער וועט אונדז אלעס [אלץ] דערליידיקן. מ'אט געהאט א פאר קארטאפל ביי זיך, 'אבן מ' אפילו דארטן געקאכט זיי.

David Boder

יא?

Sigmund Reich

און דאס איז געווען אונדזער פרישטיק און אונדזער מיטאג. שפעטער, 'אבן מ' - 'אבן זיי אנגעהויבן צו שטופן צו ד' גרענעץ. 'אבן מ' געזען - 'אבן זיי מענטשן זיך אנגעהויבן צו שטופן צו ד' גרענעץ. און מ'אט אין גאנצן נישט אדורכגעלאזט ק' סך מענטשן. יעדן טאג א פאר מאן. אלזא...

David Boder

דייטשישער אויך?

Sigmund Reich

ניין, ניין. ס'זענען געווען א מייסטן אויסלענדער.

David Boder

נו?

Sigmund Reich

און ... און [ד' וועג] [?] זיי שטופן זיך... אונדז האבן געזען אז אונדז קאנען נישט אנקומען, 'אבן מ' אונדז אויך אנגעהויבן צ' שטופן. מ'אט זיך צוגעשטופט צ' ד' דראטן, איך בין שוין געווען אין גאנצן שוואך, און מ'אט - מ'אט אנגעהויבן צ' שרייען א[ז] מ' דארף הילף. און אזוי איז צוגעקומען א דייטש - א Wachmann, 'אט ער...

David Boder

א דייטש אדער א שווייצער?

Sigmund Reich

א דייטש, א דייטש, א דייטש. מ'אט אים געזאגט אז אונדז ווילן מ' בלויז - בלויז אין שפיטאל אריינגייען, ווייל מ' זענען אין גאנצן אנגעשוואכן [?]. ער 'אט געזאגט ער [וו]עט גאר געקאנט מאכן. 'אט ער צוגערופן ד' שווייצער פאסטן [Posten].

David Boder

יא.

Sigmund Reich

ד' שווייצער פאסטן 'אט געוואלט צורופן דעם - דעם...

David Boder

אפיציר?

Sigmund Reich

אפיציר. און מ'אט אים געזאגט אונדז ווילן בלויז גייען אין שפיטאל אריין, ווייל מ'זענען אין גאנצן אנגעשוואכט. 'אט ער אונדז געהייסן באלד אדורכפארן. דארט... זענען מ' דארט ערגעץ ביי ליכטענשטיין [Lichtenstein] געווען.

David Boder

יא?

Sigmund Reich

און דארט האט מ'... 'אט מ'... 'אט מ' אונדז באלד געגע[ב]ן ביסקוויטן דארט צ' עסן, קאווע צ' טרינקן - די לייכסטע זאך וואס מ'אט - מ'אט געקאנט עסן. און מ'אט באלד דארט... איז אויפגעקומען א געוויסער דאקטאר. כ'אב פארגעסן ווי ער 'אט געהייסן, און...

David Boder

א ייד?

Sigmund Reich

א ייד, א ייד. מ'האט מיט אים אויך גערעדט. ס'איז דארט געווען אפילו זשורנאליסטן פון אמעריקע. און דאכט זי מיר ס'איז אויכעט געווען אפילו א יידישע זשורנאליסטין.

David Boder

יא?

Sigmund Reich

גענוי, קאן איך נישט זאגן. שפעטער, 'אט מ' אונדז גענומען אויף א אויטא, און מ'אט אונדז אהינגעפירט ק' Buchs שפיטאל אריין.

David Boder

הם.

Sigmund Reich

דארט זענען מ' געווען א צוויי וואכן. מ'אט אונדז זייער גוט באהאנדלט. און מ'אט נישט געגעסן ק' ברויט, פאר ד' דאקטאר האט אונדז פארבאטן. מ'אט בלויז געגעסן ביסקוויטן און לייכטע זאכן. שפעטער, זענען מ' שוין געווען בעס... הויל [הייל] און מ'אט געקריגן דארטן א פאר אנטועכץ, און מ'אט געקריגן אויכעט שוין ברויט...

David Boder

אנטועכץ, דאס הייסט קליידער - יא?

Sigmund Reich

יא. ציווילישע קליידער.

David Boder

נו?

Sigmund Reich

און דארט, נאך די צוויי וואכן, זענען מ' געקומען דא אין שווייץ, אינעם קאראנטין לאגער, Gattikon [?].

David Boder

[In German] Was?

Sigmund Reich

Gattikon [?].

David Boder

Ja?

Sigmund Reich

[In Yiddish] א קאראנטין לאגער.

David Boder

אין וואס פאר א לאגער?

Sigmund Reich

א קוואראנטינער.

David Boder

א קוואראנטין לאגער. יא. נו?

Sigmund Reich

דריי וואכן 'אט מ' געמוזט דארט בלייבן. אין דעם לאגער איז געווען זייער שלעכט.

David Boder

שלעכט?

Sigmund Reich

זייער שלעכט.

David Boder

פאר וואס?

Sigmund Reich

ערשטנס, עסן איז נישט גוט געווען.

David Boder

יא.

Sigmund Reich

צווייטנס, איז געווען זייער ווייניק.

David Boder

[In German] Was?

Sigmund Reich

[In Yiddish] צווייטנס, איז געווען זייער ווייניק.

David Boder

יא.

Sigmund Reich

און דארט 'אט מ' געקאכט בלויז קארטאפל.

David Boder

יא?

Sigmund Reich

נישט מער. ק' פלייש האט מ' - איז איבער הויפט נישט געווען, 'אבן מ' - 'אבן מ' איינגעגעסן... מ'אט נאר געלעבט פון קארטאפל און דאס פיפטל ברויט וואס מ'אט געקריגן.

David Boder

Sind Sie אין שווייצן קאראנטין?

Sigmund Reich

יא.

David Boder

נו?

Sigmund Reich

און דארט...

David Boder

ווי פיל מענטשן זיינען דארט געווען?

Sigmund Reich

דארט איז געווען עפעס א הונדערט מאן.

David Boder

יא.

Sigmund Reich

אבער ס'זענען אויכעט געווען... אלע זענען געווען פון קאנצענטראציאן [לאגערן] און זיי זענען געווען פון אנדערע.

David Boder

יא.

Sigmund Reich

און אונדז - אונדז זענען דארט געווען דריי וואכן. נאך די דריי וואכן, זענען מ' געקומען ק' Waedenswil, און...

David Boder

ווו?

Sigmund Reich

ק' Waedenswil.

David Boder

Waedenswil?

Sigmund Reich

Waedenswil.

David Boder

יא?

Sigmund Reich

דארט - דארט זענען מ' אויך געווען עפעס א צוויי וואכן. איז געקומען עפעס א דאקטאר, Emma פון שווייץ און [זי] האט אונדז ארויסגענומען, פאר אונדז 'אבן געוואלט גייען אין א רעליגיעזן לאגער ווו מען עסט כשר.

David Boder

יא.

Sigmund Reich

אלזא, מ'אט אונדז אויסגענומען און מ'אט אונדז געשיקט ק' Attenberg [?]. און אין Attenberg [?] איז אונדז געווען זייער גוט.

David Boder

איז נישט געווען זייער גוט?

Sigmund Reich

יא. ס'איז געווען זייער גוט דארט.

David Boder

Was [pronounced âvasâ] dis [this] אין א יידישער, א כשרער לאגער?

Sigmund Reich

יא.

David Boder

נו?

Sigmund Reich

און מ'אט דארט געלערנט א ביסל, און מ'אט געארבעט א ביסל. עפעס - יעדע זעקס וואכן זענען מ' געפארן אויף Urlaub דריי, פיר טאג.

David Boder

ווו זינט איר געפארן אויף Urlaub?

Sigmund Reich

און... איך... ווען אונדז זענען געפארן ק' Waedenswil, 'אט מ' אונדז געשיקט ק' Zurich אויף דעם ערשטן שבת, זענען מ' דארט געווען. 'אט מ' מיך צוגעטיילט פאר א פרוי, בין איך דארט שטאביל געפארן.

David Boder

צו א פאמיליע?

Sigmund Reich

יא. פאר א פאמיליע.

David Boder

נו?

Sigmund Reich

בין איך דארט געפארן צו ד' פאמיליע יעדע זעקס וואכן.

David Boder

יא?

Sigmund Reich

און דארט, שפעטער, פון - 'אט זיך געגרינדע[ר]ט אין Morcote [?] א ארט - א היים פון בלויז די יונגע וואס זענען פון קאנצענטראציאנס-לאגע[ר]. זענען מ' דארט אהינגעפארן. דארט, זענען מ' געווען 3 מאנאט. דאס איז געווען אין [אומקלאר?] ביי Lugano [?]. זייער שיין - זייער שיינע[ר] געגנט דארט. הייס - דארט איז א זייער ווארמער קלימאט. און מ'אט נישט ק' סך געארבעט. איך האב - איך האב געארבעט ביים הויז [אומקלאר?]. איך האב בלויז [דע]ם הויז איבערגעמאכט.

David Boder

די [Germ. pronunciation] was?

Sigmund Reich

הויז, דאס הויז.

David Boder

... די געביידע?

Sigmund Reich

... די געביידע...

David Boder

יא.

Sigmund Reich

מ'אט עס געמאכט [?]. און מ'אט דארט געלערנט. א האלבן טאג 'אט מע' געלערנט...

David Boder

וואס האט מען געלערנט - העברעיש?

Sigmund Reich

העב... נישט ק' העברעיש, נאר חומש, רש"', גמרא.

David Boder

[In English] Oh yes, I mean a . . .

Sigmund Reich

[In Yiddish] יא.

David Boder

... א יידישע [אומקלאר?] ... יא, נו? Was דארטן א רבי?

Sigmund Reich

ניין, דארט איז נישט געווען ק' רבי. ביי Attenberg [אומקלאר?] איז בלויז געווען א רבי.

David Boder

נו.

Sigmund Reich

רב יונה פון שווייץ.

David Boder

יא.

Sigmund Reich

ער איז איצט אין ציריך [Zurich].

David Boder

יא.

Sigmund Reich

אין Morcote [?] דאס איז געווען עפעס ווי דריי-פיר מאנאט, און שפעטער זענען מ' געקומען ק' Genf אויף - אויף ד' ORT שול.

David Boder

צו דער ORT שולע?

Sigmund Reich

יא.

David Boder

Und jetzt וווינט Ihr ווו?

Sigmund Reich

איצט וווינען wir אוף דער Avenue de Champel [?].

David Boder

דאס הייסט, א היים פאר די יונגע און די...

Sigmund Reich

יא, דאס איז פריוואט. ס'איז נישט ק' היים, ס'איז פריוואט. אונדז...

David Boder

ווי פיל זענען דארט?

Sigmund Reich

זענען דארט עפעס 20 מאן.

David Boder

און ווו עסט איר?

Sigmund Reich

דארט עסן wir.

David Boder

אַהאַ. און זאגט מיר, וואס לערנט מען?

Sigmund Reich

מע לערנט דארט צוויי-דריי מאל אין וואך - לערנט מען חומש, רש"'.

David Boder

יא?

Sigmund Reich

מע' לערנט... מע' לערנט דארט העברעיש, לערנט מע'. מע' לערנט...

David Boder

זאג מיר, וואס לערנען Sie hier?

Sigmund Reich

Hier... Hier, אויף א - אויף א מעכאנישן - א מעכאנישן Beruf.

David Boder

און ווי לאנג וועט עץ [?] נעמען עס צום אויסלערנען?

Sigmund Reich

ווי לאנג צו בלייבן [?], וועל איך בלייבן.

David Boder

יא. און דען, וואס וועלן Sie טוען?

Sigmund Reich

און דאן, האף איך אז איך קאן פארן ק' ארץ.

David Boder

[In English] To where?

Sigmund Reich

[In Yiddish] ק' ארץ.

David Boder

[In English] Where is that?

Sigmund Reich

[In Yiddish] ארץ ישראל.

David Boder

[In German] Nach Palestine willen Sie gehen?

Sigmund Reich

[In Yiddish] יא.

David Boder

נו, ווו האט איר Verwandte אין ארץ ישראל?

Sigmund Reich

אין ארץ ישראל האב איך נישט ק' Verwandte.

David Boder

נו, האט איר Verwandte אין אמעריקע?

Sigmund Reich

איך ווייס מיין אנקל האט דארט עפעס א קוזינע, גאנץ ווייט. פון מיר איז זי גאנץ ווייט. איך - איך שרייב איר נישט און זי שרייבט מיר [נישט]...

David Boder

[אומקלאָר]

Sigmund Reich

נײן.

David Boder

הם.

Sigmund Reich

נאר דעם איינעם אנקל וואס איך האב אין בעלגיע [Belgium].

David Boder

אין בעלגיע. שרייבט איר זיך מיט אים?

Sigmund Reich

יא. ער איז איצט דא - דא אין דער שווייץ, פאר ער איז אויך דא דריי יאר [צוזאמען מיט מיר] [?] אין קאנצענטראציאנס-לאגער [Konzentrationslager].

David Boder

ער איז אין א קאנצענטראציאנס... [Konzentrations...] זא, וואס טוט ער איצט אין דער שווייץ?

Sigmund Reich

איצט, אין דער שווייץ, איז ער געקומען erholen. ער איז לונגען קראנק.

David Boder

אַה.

Sigmund Reich

און איצט ווערט ער שוין א סך בעסער ווי פריער.

David Boder

איצט [?], קען איר [ד]ערציילן וועלכע צייטן האט איר געהאט די שלעכטעסט [שלעכסטע] אין קאנצענטראציאנס-לאגער? [Konzentrationslager]

Sigmund Reich

די שלעכסטע איז געווען אין Kamenz.

David Boder

יא?

Sigmund Reich

דארט, זענען מ' געווען א שיין פאר מאנאט. דארט, ערשטנס, עסן איז זייער שלעכט געווען. די באהאנדלונג, אויך, איז געווען זייער שלעכט. די... איבער הויפט... די מענטשן וואס זענען געווען אין קאנצענטראציאנס-לאגער, [Konzentrationslager] די HÃftlinge אליין, די גויים זענען געווען גרויסע רשעים. [זיי] האבן נישט געקאנט אויפקוקן אויף ק' ייד. און [א]חוץ דעם, די וואכער [וועכטער] זענען אלע געווען אונגערישע. די אונגערישע וואכער זענען געווען זייער - זייער שלעכט.

David Boder

[In German] Das war ungarische S.S.?

Sigmund Reich

S.S.

David Boder

Ja?

Sigmund Reich

[In Yiddish] ... [אומקלאר?] געווארן געמאלדן אלס - eh -אלס - דייטשן - אלס דייטשן [?]. און זיי 'אבן אונדז באוואכט. יעדן מאל אין ד' פרי זענען מ' ארויסגעגאנגען אזוי ווי ס'האט מארגן אנגעהויבן עפעס צ' טוען, 'אט מ' אויפגעשטאנען, און מ'אט אונדז געפירט צ' ד' ארבעט, און אזוי, ווען ס'איז עפעס פינסטער געווארן, 'אט מ' שוין - 'אט מ' אונדז צוריקגעפירט [noise/interruption during recording session/אן איבעררייס בשעת דער רעקארדירונג ] [אומקלאר?].

David Boder

[In English] Yes, in Kamenz.

Sigmund Reich

[In Yiddish]דארט, די וואכער זענען געווען אונגערער, און זיי 'אבן אונדז זייער שלעכט באהאנדלט. און - און זיי 'אבן אונדז געשלאגן מיט די געווערן. זיי 'אבן געשלאגן יעדער איינעם. און יעדן זונטיק - ס'געקומען יעדן זונטיק, 'אט מ' געמאכט גימנאסטיק אין ד' פרי.

David Boder

וואס was [pron. as âvasâ] דאס?

Sigmund Reich

דאס - דאס הייסט - מ'אט געהייסן קניען און זיצן. די מענטשן וואס האבן נישט געהאט ק' כח - מ'אט געדאנקט גאט - מ'אט - עס קומט א זונטיק, מ'אט געקאנט זיך אנרוען. ... [אומקלאר?] ארויסגע... [אומקלאר?], מע' זאל מאכן גימנאסטיק. און טאמער עמעצער האט עס נישט גוט געמאכט, 'אט מע' - 'אט מע' - 'אט מע' געשלאגן דעם מאן. און אזוי - קוים האט מען דארט [?] ... פון אנפאנג האט מען געהאט אויף פיר מאן א ברויט. א ברויט - א ברויט האט געהאט עפעסס א קילא - א קילא 02. [אומקלאר?] און אויף [אומקלאר?] ... ס'איז געווען זייער שלעכט, 'אט מע' געגע[ב]ן אויף אכט מאן אזא ברויט. Sogar, שפעטער, אויף - אויף צען מאן.

David Boder

און ווי האט מען עס צעטיילט?

Sigmund Reich

מ'אט - מ'אט אונדז געגע[ב]ן א גאנץ ברויט.

David Boder

הם.

Sigmund Reich

און מ'אט געהייסן עס צ' צעטיילן.

David Boder

וואס פאר א טאטו [tattoo] האט איר hier?

Sigmund Reich

דאס - דאס - דאס איז געווארן אין פוילן געמאכט.

David Boder

ווער האט עס געמאכט?

Sigmund Reich

אין Mielec. דאס האבן די דייטשע [דייטשישע] S.S. געמאכט. יעדער איינער bevor ... bevor ... Mielec ... bevor ס'איז געווען א ציווילן-לאגער, און שפעטער איז געווארן [אומקלאר?] אויס אין א קאצעט, 'אט מ' יעדער איינעם געמאכט א KL אויף ד' האנט.

David Boder

וואס איז דאס - וואס מיינט דאס, KL?

Sigmund Reich

KL הייסט קאנצענטראציאנס-לאגער. [Konzentrationslager]

David Boder

Oh! KL. און - און די דייטשן האבן עס צו אייך געמאכט?

Sigmund Reich

יא, די דייטשן.

David Boder

זיי האבן נישט גע...

var english_translation = { interview: [ David Boder

[In English] Geneva, August the 26th. Geneva, August the 26th, 1946, at the ORT School. The interviewee is a young man, Sigmund Reich.

David Boder

[In German] How old are you?

Sigmund Reich

[In Yiddish] I am twenty years old.

David Boder

[In English] Twenty years old. He made his way through various concentration camps, then to Switzerland and the ORT Schools.

David Boder

[In German] And so, Mr. Reich, tell me again your full name and how old you are. Speak Yiddish.

Sigmund Reich

[In Yiddish] Yes. I speak Yiddish better.

David Boder

[In English] Yes.

Sigmund Reich

[In Yiddish] I was . . . I was . . . I was born in Austria.

David Boder

In Austria, yes.

Sigmund Reich

In Austria. But I did not live in Austria long. Only a year and a half.

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

Later we went to Belgium. There we were six years, and we went to Poland.

David Boder

Yes.

Sigmund Reich

In Poland I lived until the war . . . I was seven years . . .

David Boder

Hm.

Sigmund Reich

Till the beginning of the war.

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

And at the beginning of the war I became sick.

David Boder

What town in Poland did you live in?

Sigmund Reich

In KrakÃw.

David Boder

Where?

Sigmund Reich

In KrakÃw.

David Boder

KrakÃw?

Sigmund Reich

Yes. KrakÃw in Poland.

David Boder

[In German] In KrakÃw. And so, you lived in KrakÃw. Yes? Nu?

Sigmund Reich

[In Yiddish] And I remained there only with the mother. My father already had gone. Rumors . . . rumors were out that all . . . all men, Jewish men from eighteen to forty five, will be taken for slave-labor.

David Boder

Nu?

Sigmund Reich

Nu, my father was afraid so he left . . . he left. He left for Lemberg.

David Boder

Nu?

Sigmund Reich

So I remained with the mother.

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

I remained alone with the mother. And I started to earn . . . for food . . .

David Boder

yes?

Sigmund Reich

. . . in many ways. I worked with the snow. I worked . . . eh . . . eh . . . I carried packages. I worked once in a store there. Finally I worked with a tailor. So I earned now and then a few groschen [pennies].

David Boder

Nu? Go on!

Sigmund Reich

And so in thousand nine hundred and forty was made . . . made the ghetto in KrakÃw.

David Boder

In KrakÃw?

Sigmund Reich

In KrakÃw.

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

They deported . . . all . . . the whole . . . all the Jews of KrakÃw were deported to . . . to Podgorz, the second [a certain] part. That means, the . . . ah . . . were . . . many were deported.

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

But . . . but there were left something like thirty . . . thirty thousand people. The rest were deported. I too was deported with the . . . with the . . . with my mother. There were . . . I also had there a grandmother with a grandfather. And so, we were deported. My grandfather and grandmother [?] went to Tarnow, and I went thirty-two kilometers from . . . from Tarnow to Radomyszl Wielki.

David Boder

By yourself?

Sigmund Reich

Just with the mother.

David Boder

With the mother. Nu?

Sigmund Reich

We went there . . . we stayed there with . . . with my mother's sister.

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

There . . . there I already had to work.

David Boder

Where was your father?

Sigmund Reich

My father was in Lemberg . . . when . . . until . . . until the 'Russian' war.

David Boder

Nu?

Sigmund Reich

Later . . . I have now received a letter from my uncle in Belgium that he received news from Dombrau.

David Boder

Hm.

Sigmund Reich

I know no more.

David Boder

But Dombrau is Russia?

Sigmund Reich

Russia.

David Boder

You don't know anything more?

Sigmund Reich

I know no more.

David Boder

Nu? And so?

Sigmund Reich

We esc- . . . esc- . . . escaped to Radomysl. There we still received a few letters . . . a few letters.

David Boder

From whom?

Sigmund Reich

From the father. And that . . . on this . . . later the 'Russian' war broke out, and the Germans gave an order that from every family one man must present himself so that the family can remain [in the place].

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

Nu, so I . . . so I did thus I . . .

David Boder

How old were you then?

Sigmund Reich

About thirteen, over thirteen years.

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

I was . . . I did thus. I wanted for my mother to remain there in the town.

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

I went and reported.

David Boder

Hm.

Sigmund Reich

I reported and came to the square . . . I cannot remember what day it was.

David Boder

That is not important.

Sigmund Reich

So I went to the concentration . . . to the lager. It was promised [that] every three weeks we will be able to go home.

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

In the meantime only two weeks passed and the whole town was depopulated [of Jews]. Since then I have no more word. Not from the mother, not from anybody.

David Boder

How come? You went to work?

Sigmund Reich

Yes. It was said to a lager in a nearby town.

David Boder

Yes.

Sigmund Reich

It was said every three weeks we will have leave.

David Boder

Nu?

Sigmund Reich

And so, well, only two weeks passed, the whole town was . . . was depopulated. They were . . .

David Boder

They were . . .

Sigmund Reich

They were sent . . . deported. And since then there is no word [from them] at all.

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

Not at all. From the whole transport there is no word.

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

And later I came. There was Mielec [?]. We worked mostly at flying . . . I personally worked there at flying machines.

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

There we worked . . .

David Boder

And you didn't hear from the mother?

Sigmund Reich

Nothing.

David Boder

Did you hear anything afterwards?

Sigmund Reich

No, nothing.

David Boder

Nothing. Nu.

Sigmund Reich

And somehow we managed. We . . . we . . . stole some potatoes . . . and other things only to maintain a hold of that little piece of soul.

David Boder

Hm.

Sigmund Reich

Thus we spent there two years. After the two years, when the Russians began to approach, they were near Rzeszow, we were evacuated. We were evacuated to Germany. Then we travelled through Auschwitz, then through Plaszow [?]. We thought we will remain somewhere in a lager there, but we were farther . . .

David Boder

How long have you been in Auschwitz?

Sigmund Reich

In Auschwitz . . . we were there only a few hours in the RR-cars.

David Boder

Yes. Nu?

Sigmund Reich

Afterwards we travelled on.

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

We . . .

David Boder

Now who were you? Men . . . men or [and] women?

Sigmund Reich

Men only. There were about a hundred women, but they were . . . I think they were taken off in Auschwitz.

David Boder

Yes. And otherwise you were men only?

Sigmund Reich

Men only.

David Boder

How many men to a RR-car?

Sigmund Reich

In a RR-car could have been eighty, ninety men.

David Boder

Were you let out if one had to go?

Sigmund Reich

Yes, not . . . not always, not always. Once a day, twice a day they let us out.

David Boder

Nu, you all were a labor force.

Sigmund Reich

Labor force. We were . . . they said we were demanded by the Heinkel Airplane Works.

David Boder

Oh. The Heinkel Airplane Works?

Sigmund Reich

Yes.

David Boder

Nu?

Sigmund Reich

We were demanded for Germany, because we were good workers. Nu, we were . . . we went to Germany. We came to Flossenburg, maybe six kilometers from the Sudet- . . . Czecho-Sudeten border. There . . . there was one of the worst lagers. A lager of the third . . . third class. Only professional criminals [so-called BV's]. German criminals. Lately also Russians came and different nationalities. They were all sent to that lager. In the camp there, I spent also . . . I spent also . . . maybe . . . maybe a . . . a year. Not a full year. Later, when the Russians approached, we were again transferred. There were also airplane works, Messerschmitt . . .

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

Later, we were . . . from there we were taken to Kamenz. Maybe . . . seven hundred men. In Kamenz it was very . . . it was very . . . was already very bad. It was a 'Commando' from Grossrosen.

David Boder

From where?

Sigmund Reich

Grossrosen.

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

The 'Commando' leader was a very, very bad . . . [no sound from the wire].

David Boder

You said he was a bad man?

Sigmund Reich

Very bad.

David Boder

How long did you live there?

Sigmund Reich

It is like this. In the beginning we were . . . it was . . . we worked there. There was a mechanical section, by machines. We worked with lathes. Later, when we already . . . we already heard that the Russians are approaching, the work stopped. We didn't work there any more. We were sent . . . It was already winter then. Then we were sent to dismantle barracks. That means the wooden houses that were built there. A lager was once there, or something. So . . . so they ordered us to dismantle them.

David Boder

To dismantle them.

Sigmund Reich

Yes.

David Boder

What was done with the wood?

Sigmund Reich

With the wood? It was piled up. We had to carry it for a . . . maybe a half kilometer to . . . to the unloading place. And an auto came there and we had to . . . and later we had to load it on an auto.

David Boder

Yes? Nu?

Sigmund Reich

The food there was very, very, very bad. It was plain water.

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

It was bad generally in all the lagers, but there it was worse than anywhere else. There it was plain water. We received an eighth of a bread. And on this . . . on this we lived the whole day. We lay on straw. The straw was altogether neglected. There was a lot . . . a lot of dirt in it. Nobody cared any more. Towards the end, when they ordered [us] to evacuate the lager, a lot . . . a lot of people were annihilated there. Also a lot became sick, so that from all . . . there were still about a thousand five . . . eh . . . thousand five . . . five hundred men or about that. We were . . . we were left only six or . . . or . . . or six fifty . . . six hundred and fifty people.

David Boder

What does it mean, they were annihilated?

Sigmund Reich

They were . . . it was . . . we were inoculated there. There they were inoculated.

David Boder

What does it mean, they were inoculated?

Sigmund Reich

They were given hypodermics. Injections.

David Boder

[In English] Yes.

David Boder

[In Yiddish] And what happened then?

Sigmund Reich

They were put to sleep. After the injections, a few hours after the injections, six hours, he was . . . the man was dead.

David Boder

In which camp was that?

Sigmund Reich

Kamenz

David Boder

Kamenz?

Sigmund Reich

It is near Dresden.

David Boder

Near Dresden. What is the name of it? Kamenz?

Sigmund Reich

Kamenz. K-A-M-E-N-Z.

David Boder

E-N . . . ?

Sigmund Reich

Z?

David Boder

Kamenz?

Sigmund Reich

Yes, yes.

David Boder

Now were you [too] given an injection?

Sigmund Reich

Not us. To those that they saw . . . the men can't . . . can't . . . that they can't hold out [any more].

David Boder

What were the people called who were very weak.

Sigmund Reich

They are sick.

David Boder

Wasn't there a special name for them?

Sigmund Reich

No.

David Boder

What was a Musselman? Have you heard?

Sigmund Reich

Musselman, that . . . they were people who were completely sick.

David Boder

Nu?

Sigmund Reich

People who simply could not walk any more.

David Boder

So, what was done? They made . . .

Sigmund Reich

They were . . . in one lager they were inoculated. In another, other methods were used.

David Boder

For instance?

Sigmund Reich

There where I was . . . in Kamenz they were given inoculations. Everybody . . . these that they saw that . . .

David Boder

Were they taken into a sick ward? Or . . .

Sigmund Reich

Into the sick ward. There was . . . on the . . . they were taken up on the second floor. There was the sick ward. One was called in and the people were inoculated and after five, six hours they were dead.

David Boder

Did he know what was going on?

Sigmund Reich

We . . . those people didn't know.

David Boder

Yes.

Sigmund Reich

However, later on these . . . later we saw that they do not come down any more, and once we noticed one was being carried down, who we knew went upstairs. We knew that if they are called it was done to them.

David Boder

And what was done there with the dead?

Sigmund Reich

With the dead? They were . . . there was a boiler that was heated for central heating.

David Boder

What kind of a boiler did you say?

Sigmund Reich

That . . . that was [used for] central heating. Water was there . . .

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

It heated the whole house.

David Boder

Yes.

Sigmund Reich

Such a boiler we fired underneath, and the people were thrown in there. They were burned. Once it was a textile plant. I don't know for sure of what. And the factory was . . . the factory was . . . was liquidated. And into this factory we were sent and we were there some four or five months.

David Boder

Yes.

Sigmund Reich

Afterwards the Russians approached. We were evacuated. We travelled for fourteen days. They didn't . . . we weren't given even a drop of water.

David Boder

Nu? And where did you go then?

Sigmund Reich

Then we already travelled to . . . to Dachau.

David Boder

Nu. What happened in Dachau?

Sigmund Reich

In Dachau I was already . . . in Dachau I was already altogether weak. There we didn't work any more. We were already like Musselmen one can say. Everybody was. Only a few exceptions were . . . were still well.

David Boder

Nu?

Sigmund Reich

And . . . and only these who were well, these were taken and sent away with a 'transport.' Because . . . because lately the Americans bombed the place terriblyâMunich, the whole region.

David Boder

Nu?

Sigmund Reich

So every . . . we knew every time that at one o'clock at night, at twelve midnight, the Americans came and . . . and bombed the region.

David Boder

Nu.

Sigmund Reich

They always threw . . . when they flew over . . . over our lager, they always threw the flares, such rockets that illuminated.

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

And so they knew . . . they saw what was going on the . . . on the ground. They knew where the lager was.

David Boder

Aha.

Sigmund Reich

The camp was never bombed.

David Boder

The lager was never bombarded?

Sigmund Reich

No. Never.

David Boder

Nu?

Sigmund Reich

And so it became worse and worse. The Americans came nearer. We were two thousand Jews there, but a thousand could not walk. There was a total of one thousand six hundred men.

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

These were still able to walk, but not all.

David Boder

Yes.

Sigmund Reich

The rest were already so sick. They had swollen legs, or else they were swollen all over. They were so weakened they really couldn't make a [single] step.

David Boder

Nu?

Sigmund Reich

And we . . . we were called to appell. All the Jews in Dachau were . . . all Jews were called together. They were called out by name. On the twenty-fourth was the first appell. On the twenty-fifth we were also again . . . again called together. And on the twenty-seventh, in the morning, we were awakened very early, five o'clock. We were . . . were made to stand in rows and we . . . were later taken to the . . . to the RR-cars.

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

We were taken to the RR-cars. To every RR-car was a hundred people.

David Boder

Nu?

Sigmund Reich

They did not . . . they did not have any more freight . . . freight . . . cars, so they gave such half-passenger RR-cars [4th class] for the trip. However, they piled in so many, we were hardly able to stand. And so we travelled as far as a certain station of Austria. There the tracks were blown up, and we had to . . . we had to get off.

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

So we got off and they told us that we still had to walk twenty kilometers to the next station, so that we could continue to travel. So when they . . . they have this . . . we stopped. We were ordered to march. We marched six kilometers. It started to snow. It already was dark. It was winter. They started to billet us with the peasants, billeted there where they keep straw and all such things. We were billeted there. Our RR-car was exactly the last to be billeted. We were . . . everyone was told . . . there were soldiers . . . a few . . . that every soldier should take a few men and should go to the village and look for quarters. Nu, we have . . . with us, too, went a soldier. We were something like nine . . . nine men. We went with him. While he went upstairs to look for quarters, we . . . we walked away. So we wandered . . . wandered till we came to Switzerland. We walked about four, five kilometers, and we met a . . .

David Boder

Wait a moment. When did you go . . . separate yourself? When did you run away from there?

Sigmund Reich

We ran away perhaps on the twenty-eighth, twenty-ninth.

David Boder

How many ran away?

Sigmund Reich

Nine men.

David Boder

Nine men?

Sigmund Reich

Yes.

David Boder

And you were able to walk through Germany?

Sigmund Reich

We had . . . we had prepared an excuse that the Red Cross had demanded us. We had an excuse that the Red Cross had demanded us. We had such packages. Before we left we were given packages from Belgium, from the Belgium Red Cross. There were canned foods. There were cigarettes, some biscuits, and that was the whole package.

David Boder

Now wait. I do not understand. When were you the last time with the Germans? In Dachau?

Sigmund Reich

In Dachau. We left on the twenty-seventh.

David Boder

Nu? And then?

Sigmund Reich

We travelled maybe for a day or two. I can't tell for sure.

David Boder

Nu?

Sigmund Reich

And then later, we couldn't continue to travel, because the tracks were blown up.

David Boder

[In English] Yes?

Sigmund Reich

[In Yiddish] And it was blown up so we had to get off the train.

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

And we had to . . . we had to march on . . .

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

. . . for another twenty kilometers so that we could reach another station where the connection could be made to go on.

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

We . . . we only walked six kilometers before night fell and it began to snow.

David Boder

Yes.

Sigmund Reich

It was winter, and we . . . we began to be billeted there with the peasants.

David Boder

Peasants?

Sigmund Reich

Yes.

David Boder

Nu?

Sigmund Reich

We were put in a barn where one keeps straw.

David Boder

[In German] Yes. You were Polish prisoners?

Sigmund Reich

[In Yiddish] What? We were . . .

David Boder

Yes.

Sigmund Reich

. . . political prisoners. All the Jews had red badges as political [prisoners]. [See Note 1 at end of chapter, page 31 - (2185).]

David Boder

Nu?

Sigmund Reich

And our . . . our RR-car fell short on lodgings.

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

So the Kommando-fuehrer ordered that each soldier should take six or seven men up to ten men, and go to look for something like . . .

David Boder

Where to stop [?].

Sigmund Reich

Yes. To look for a place to sleep at night.

David Boder

Nu?

Sigmund Reich

So with us went . . . we had a soldier who went with us. He went upstairs to look for . . . to look for a night's lodging, so . . . so we walked away.

David Boder

You ran away.

Sigmund Reich

We walked away.

David Boder

Nu?

Sigmund Reich

Simply walked away. Later . . . we wandered the whole night till we came to a village . . . into a German village, and we said that we were . . . someone came up to us on the road . . . something like from the Security Police.

David Boder

[In English] Yes?

Sigmund Reich

[In Yiddish] From the Red . . . possibly from the Red Cross, I don't remember exactly . . .

David Boder

Hm.

Sigmund Reich

. . . who he was. And he took us to the mayor. There we were, so we said we are . . . we are . . . we are lost from a transport, and our transport is supposed to go to Switzerland.

David Boder

Oh! Nu? And how far were you from Switzerland?

Sigmund Reich

We were a hundred and fifty kilometers [?].

David Boder

Nu? So how could you go on? Were there no SS?

Sigmund Reich

There . . . there were no SS in the town.

David Boder

Nu?

Sigmund Reich

Perhaps such . . . perhaps those who were . . . because all of them were at the front, except maybe such . . . except such who couldn't [were in no condition] to be at the front.

David Boder

So where did you meet the man from the Red Cross?

Sigmund Reich

He met us . . . we walked along the road. So he met us.

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

And he . . . he . . . he took us to the mayor. He said he came upon us on the road, and we told the mayor that we were demanded by the Red Cross to go to Switzerland.

David Boder

Hm.

Sigmund Reich

Nu. We were . . . were . . . like . . . He became confused so that he believed us, our story.

David Boder

Yes. Nu? So he let you go [?]?

Sigmund Reich

He did. He even gave us a little soup there . . . and . . . eh . . . and he led us to . . . to the road that . . .

David Boder

Yes.

Sigmund Reich

. . . leads to Switzerland.

David Boder

Yes.

Sigmund Reich

He told the soldier to let us go on this road because we are demanded by the Red Cross to go to Switzerland.

David Boder

Nu?

Sigmund Reich

Nu, we went along the road and we came to another village. We wanted to stay there overnight, but the mayor didn't want to. He was very mean, that mayor. [A commotion in the room.]

David Boder

All right, why didn't he want to? Why?

Sigmund Reich

He said he had many soldiers . . . now . . . and everytime come . . . [the spool ends abrutply]

David Boder

[In English] Also . . . this is Spool 74, continuation of 73, Sigmund Reich, the interviewee.

David Boder

[In Yiddish] And so, you came to another city.

Sigmund Reich

Yes.

David Boder

And you came to the mayor and told him you were demanded by the Red Cross?

Sigmund Reich

Yes.

David Boder

Didn't he ask [you] for papers, or anything?

Sigmund Reich

He didn't ask anything.

David Boder

When was it, in '45 already?

Sigmund Reich

In '45.

David Boder

Yes. Nu?

Sigmund Reich

And we came later to a little town . . .

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

. . . into a little town, and there we presented [?] ourselves, but the mayor didn't . . . didn't permit it. He said there were many soldiers, and he didn't have room for us.

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

And so, we walked on. We had no choice, and we came upon a peasant who was working. He was one of . . . one of the railroad employees.

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

We went over and begged him about . . . he should . . . he should let us stay in the barn overnight. He said he had a small . . . a small barn, where he keeps a few leaves that he needs for the cows and also the horses.

David Boder

Leaves?

Sigmund Reich

Leaves, leaves.

David Boder

Leaves. Yes?

Sigmund Reich

And it is very small and all of us would not have enough room. We said, 'No, there surely will be enough room.' He should let us in.

David Boder

Did he ask you who you were?

Sigmund Reich

He asked us. We told him that the Red Army . . . [corrects himself] we told him that the Red Cross demanded [invited] us to Switzerland.

David Boder

Nu?

Sigmund Reich

And so he . . . he let us in. He later even brought us a little milk, and in . . . in the morning we found out that he is a railroad . . . railroad employee. Se we asked him whether he could not arrange it so that we could travel to the Swiss border. He said, 'Yes, I will be able to arrange everything.' He said we should . . . that at seven o'clock . . . I cannot remember at what time . . . we should come to the station and we will be able to board the train.

David Boder

Nu?

Sigmund Reich

So we . . . in the morning we got up, we washed up, and we ate there something.

David Boder

What kind of clothes . . . what kind of clothes did you wear?

Sigmund Reich

We have . . . I had civilian [clothes] but the others had those . . .

David Boder

Striped suits. Nu?

Sigmund Reich

Striped suits.

David Boder

Nu?

Sigmund Reich

And . . . and later we came to the railroad station. There we sat at the station and we waited for the train. The train came and we got on. We . . .

David Boder

Without tickets?

Sigmund Reich

Well, without tickets. He ordered it, so that we could ride without tickets. Later we travelled till . . .

David Boder

Who was he, the station master?

Sigmund Reich

No. He was a . . . this was a small station and he was the railroad employee [in charge].

David Boder

Aha. Nu?

Sigmund Reich

And . . . we . . . we boarded the train and we rode . . .

David Boder

Was he a German?

Sigmund Reich

Yes.

David Boder

Hm.

Sigmund Reich

. . . and we rode till Bludenz. There we got off and . . . and we went . . . we went straight to the German police, and we told them to give us some paper so that we could travel on, till the Swiss border. He said like this: He can't give us any paper. He can give us a permit to travel on.

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

So.

David Boder

He can . . . he can give you a ticket.

Sigmund Reich

A ticket. But a paper that . . . that we were liberated . . .

David Boder

Hm.

Sigmund Reich

. . . that we are allowed to travel, he couldn't give us. And so . . .

David Boder

Did you tell him you were prisoners?

Sigmund Reich

Yes. We told him . . .

David Boder

He was the mayor, yes?

Sigmund Reich

It was in Bludenz. He was not the mayor . . .

David Boder

A policeman?

Sigmund Reich

Policeman.

David Boder

Hm.

Sigmund Reich

A German policeman. Later he told us to go somewhere where we . . . where we were supposed to get the money. We went to get the money, and later we went . . .

David Boder

Where were you to get the money?

Sigmund Reich

There was some office. He sent us there.

David Boder

Nu?

Sigmund Reich

There we received the money, and we went to buy the tickets. We went to buy the tickets. The train wasn't leaving till nine o'clock. At nine o'clock we came to the train station, and we . . .

David Boder

[Amused] And you were not afraid? You had run away?

Sigmund Reich

[Laughing.] What was there to fear? We took a chance to the finish. If we succeed, we succeed! If we don't succeed, we don't succeed!

David Boder

Nu?

Sigmund Reich

And so at nine [o'clock] we went into the sleeping cars, and later, about ten o'clock, the train left so we . . . about eleven o'clock we were in . . . in Feldkirch.

David Boder

Feld- . . .

Sigmund Reich

Feldkirch. That is near the Swiss border. There we already knew . . . we knew we had to wait till the morning. In the morning we waited. We started. We went over to the border. There was . . .

David Boder

Were there no SS men?

Sigmund Reich

No. At the border stood the Wehrmacht.

David Boder

Nu?

Sigmund Reich

And so, we saw that we couldn't go over. We saw there some sort of a . . . a . . . higher official. We asked him to arrange for us so we could pass, because we are completely exhausted and we . . . and we want only to get to a hospital of the Red Cross.

David Boder

Nu?

Sigmund Reich

We were invited [by the Red Cross]. And so he said that he will take care of everything. We had . . . we had a few potatoes with us, so we even cooked them there.

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

And this was our breakfast and our dinner. Later, we . . . we started to shove to the border. We saw . . . people started to shove to the border. In general not many people were permitted to pass. Every day a few. And so . . .

David Boder

Germans too? Or . . .

Sigmund Reich

No, no. They were mostly foreigners.

David Boder

Nu.

Sigmund Reich

And . . . and when we saw they are shoving, and they saw that we wouldn't get through, then we . . . so we also started to push ourselves and we pushed ourselves near the wires, I was already very weak, and we . . . we started to cry for help. And so a German sentry came over.

David Boder

A German or a Swiss?

Sigmund Reich

A German, a German, a German. We told him we want only . . . only to get to a hospital because we are completely exhausted. Well, he said he couldn't do anything. He called over the Swiss sentry.

David Boder

Hm.

Sigmund Reich

The Swiss sentry called over the . . . the . . .

David Boder

Officer?

Sigmund Reich

The officer. We told him we only want to get to a hospital, because we are completely exhausted. So he immediately ordered to let us pass. There . . . it was . . . it was somewhere near Lichtenstein.

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

And there we were . . . we were . . . were soon given biscuits to eat, coffee to drink, light things that we . . . we could eat. And we were told . . . right away there came a . . . a certain doctor. I forgot his name, and . . .

David Boder

A Jew?

Sigmund Reich

A Jew, a Jew, and he talked with us. There were even journalists from America. I think there was even a Jewish woman-journalist.

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

I can't say for certain. And later we were taken into an auto, and we were driven to a hospital in Buchs [?].

David Boder

Hm.

Sigmund Reich

We were there something like two weeks. We were treated very well there. We didn't eat any bread because it was forbidden by the doctor, but we ate only biscuits and light things. Later we were already bett- . . . recovered, and we received some clothing, and we already received bread.

David Boder

[Verifying the word] You mean clothes, yes?

Sigmund Reich

Yes. Civilian clothes.

David Boder

Nu?

Sigmund Reich

And after the two weeks we came, here in Switzerland, to a quarantine camp, Gattikon [?].

David Boder

[In German] What?

Sigmund Reich

Gattikon [?].

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

[In Yiddish] A quarantine camp.

David Boder

What kind of a camp?

Sigmund Reich

Quarantine.

David Boder

A quarantine camp.

Sigmund Reich

Three weeks . . .

David Boder

Yes. Nu?

Sigmund Reich

Yes. We had to stay there three weeks. But, in this lager it was very bad.

David Boder

Bad?

Sigmund Reich

Very bad.

David Boder

Why?

Sigmund Reich

First, the food was no good.

David Boder

Yes.

Sigmund Reich

There was very little food.

David Boder

[In German] What?

Sigmund Reich

[In Yiddish] There was very little food.

David Boder

Yes.

Sigmund Reich

They cooked only potatoes.

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

Nothing else. Meat we did not receive altogether, so we only ate . . . we only ate potatoes and the fifth of bread that we received.

David Boder

That was in the Swiss quarantine?

Sigmund Reich

Yes.

David Boder

Nu?

Sigmund Reich

And there . . .

David Boder

How many people were there?

Sigmund Reich

There were about a hundred people.

David Boder

Yes.

Sigmund Reich

There were also . . . but all were from concentration camps. They were from other ones.

David Boder

Hm.

Sigmund Reich

And we were . . . we were there three weeks. After the three weeks we came to Waedenswil, and . . .

David Boder

Where?

Sigmund Reich

To Waedenswil.

David Boder

Waedenswil?

Sigmund Reich

Waedenswil.

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

There we were also some . . . something like two weeks. There came a woman doctor, Emma [?] from Switzerland and took us out, because we wanted to go to a religious lager, there where one eats kosher.

David Boder

Yes.

Sigmund Reich

And so, we were taken out and we were sent to Attenberg [?]. In Attenberg [?] it was . . . it was very good.

David Boder

It was not very good?

Sigmund Reich

Yes. It was very good there.

David Boder

Was this in a Jewish, a kosher lager?

Sigmund Reich

Yes.

David Boder

Nu?

Sigmund Reich

And we studied there a little, and we worked a little. Something like every six weeks we went on . . . on leave, three, four days.

David Boder

Where did you go on leave?

Sigmund Reich

And . . . I . . . When we went to Waedenswil, we were sent to Zurich on the first Saturday, so we went there. I was assigned there to a woman, and I went there often.

David Boder

To a family?

Sigmund Reich

Yes. To a family.

David Boder

Nu?

Sigmund Reich

And I went there to the family every six weeks.

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

And later was established in Morcote [?] a . . . also a home for those . . . those boys who are from concentration camps. And we went there. We were there three months. We were in Tessin, near Lugano. A very nice . . .

David Boder

Hm.

Sigmund Reich

It is a very nice region. It is very hot there in a very warm climate. And we did not work there very much. I . . . I worked at house service. I only cleaned the house.

David Boder

The what?

Sigmund Reich

House. The house.

David Boder

In the house?

Sigmund Reich

In the house. The house . . .

David Boder

Yes.

Sigmund Reich

Cleaned. And we studied there. Half a day we studied a little.

David Boder

What did one study, Hebrew?

Sigmund Reich

Heb- . . . not Hebrew, but the Pentateuch, Rashe, the Talmud.

David Boder

[In English] Oh yes, I mean a . . .

Sigmund Reich

[In Yiddish] Yes.

David Boder

. . . Jewish [education]. Nu. Was there a rebbe? [This word has two distinct meanings: (1) a teacher; (2) a rabbi. The interviewer meant teacher. The boy apparently did not understand him and used the word in the second connotation.]

Sigmund Reich

No. There was no rabbi. Only in . . . in Attenberg [?] was there a Rabbi.

David Boder

Nu.

Sigmund Reich

Reb Yoine [?].

David Boder

Yes.

Sigmund Reich

He is now in Zurich.

David Boder

Yes.

Sigmund Reich

In Morcote [?] we were there something like three, four months, and later we arrived in Genf [Geneva]. To . . . to the ORT school.

David Boder

To the ORT school?

Sigmund Reich

Yes.

David Boder

And where do you live now?

Sigmund Reich

Now we live on the Avenue de Champelle [?].

David Boder

This is a home for the youth? And . . .

Sigmund Reich

It is private. It is not a home. It is private. We . . .

David Boder

How many are you there?

Sigmund Reich

We are there something like twenty persons.

David Boder

And where do you eat.

Sigmund Reich

We eat there.

David Boder

Hm. Tell me, what are you studying?

Sigmund Reich

We are studying there . . . two, three times a week we are studying the Pentateuch, Rashe.

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

We study . . . we study there Hebrew. We study . . . we study . . .

David Boder

Tell me, what are you studying here?

Sigmund Reich

Here . . . here I study for a . . . a mechanical . . . a mechanical trade.

David Boder

And how long will it take to learn it?

Sigmund Reich

However long it will take, it will take.

David Boder

Yes. And then what do you want to do?

Sigmund Reich

And then? Then I hope I'll be able to go to Eretz.

David Boder

[In English] Where?

Sigmund Reich

[In Yiddish] To Eretz.

David Boder

[In English] Where is that?

Sigmund Reich

[In Yiddish] Eretz Yisroeil.

David Boder

[In German] You want to go to Palestine.

Sigmund Reich

[In Yiddish] Yes.

David Boder

And where do you have any relatives in Eretz Yisroeil?

Sigmund Reich

In Eretz Yisroeil I have no relatives.

David Boder

Do you have any relatives in America?

Sigmund Reich

I know my uncle has some cousins there, but quite distant. She is quite distant from me. I . . . I don't write to her and she does not write . . .

David Boder

So then you have nobody?

Sigmund Reich

No.

David Boder

Hm.

Sigmund Reich

Only the uncle who . . . whom I have in Belgium.

David Boder

In Belgium. Do you correspond with him.

Sigmund Reich

Yes. He is now here . . . here in Switzerland because he was also three years, together with me, in a concentration camp.

David Boder

He was in [a] concentration camp. So what is he doing now in Switzerland?

Sigmund Reich

So now he came to Switzerland to recuperate. He is sick with his lungs.

David Boder

Oh.

Sigmund Reich

And now he is getting much better than before.

David Boder

Hm. Now, please tell us which times were the worst that you had in the concentration camp.

Sigmund Reich

In Kamenz I had it the worst.

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

There we were . . . also quite a few months. There the food was very bad. The treatment also was very bad. The . . . generally, even . . . even also the people who were in concentration camps, the prisoners themselves, the goyim, [gentiles], were very mean. They could not look at a Jew. And besides that, the guards were all Hungarians. The Hungarian guards were very . . . were very mean.

David Boder

[In German] Were they Hungarian SS?

Sigmund Reich

SS.

David Boder

Yes?

Sigmund Reich

[In Yiddish] They reported voluntarily as . . . eh . . . [as] 'Germans' . . . to the German army. And they guarded us. Every time in the morning we left at the break of dawn. We were . . . we got up, and we were marched to work, and when it got a little dark we were marched back. [Interruption in the room.] Shall I repeat [?]?

David Boder

[In English] In Kamenz.

Sigmund Reich

[In Yiddish] There the guards were Hungarians, and they treated us very badly. And . . . and they beat us with the rifles. They beat everybody. And every Sunday . . . came every Sunday, we performed gymnastics in the morning.

David Boder

What is that?

Sigmund Reich

This . . . that means we were ordered to kneel. [This was known as punitive sports.] The people who had no strength, we, thanked God that Sunday comes so we can rest. We were chased out every morning [Sunday?] to perform gymnastics. And if one did not do it well, he was . . . he was . . . he was . . . he was beaten for it. And so at the beginning we received there a bread for four people. The bread . . . the bread weighed something like a kilo, a kilo twenty. Something like that. And towards the end, when it became very bad, we were given such a bread for eight men. Later even for . . . for ten men.

David Boder

How was it divided?

Sigmund Reich

We were given a whole loaf.

David Boder

Hm.

Sigmund Reich

And we were told to divide it.

David Boder

What kind of tattoo do you have here?

Sigmund Reich

This . . . the . . . this was made in Poland. In . . .

David Boder

Who did it?

Sigmund Reich

In Mielec. The German SS made it. Everybody . . . Before . . . before, Mielec . . . before, Mielec was a 'civil lager,' but later it was changed into a KZ. Then everybody was given a KL tattooed on the head.

David Boder

What is . . . what dies it mean, KL?

Sigmund Reich

KL means 'Konzentrations Lager.'

David Boder

Oh! KL. And . . . and the Germans did it to you?

Sigmund Reich

Yes. The Germans.

David Boder

They did not . . . [abrupt end of the spool].